АНТРОПОМЕТРО-ФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ ПОКАЗАТЕЛИ БЕГУНОВ НА СРЕДНИЕ ДИСТАНЦИИ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ИХ ОРГАНИЗМА ВО ВРЕМЯ ТРЕНИРОВКИ.

Аннотация

This article provides information on the anthropometric-physiological indicators of middle-distance running athletes and the recovery of their bodies during training. Key Words: Body growth, anthropometric-physiological parameters, anatomical process, adolescence. АНТРОПОМЕТРО-ФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ ПОКАЗАТЕЛИ БЕГУНОВ НА СРЕДНИЕ ДИСТАНЦИИ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ИХ ОРГАНИЗМА ВО ВРЕМЯ ТРЕНИРОВКИ. Аннотация. В статье представлены сведения об антропометро-физиологических показателях спортсменов, бегущих на средние дистанции, и восстановлении их организма во время тренировки. Ключевые слова: Рост тела, антропометро-физиологические показатели, анатомический процесс, подростковый возраст. Организмни ўсиш деганда тана массаси ва ҳажмининг ундаги ҳужайра ва тўқималарнинг кўпайишини ҳисобига ошиб боришидир. Ўсиш инсон соғлиги ва жисмоний ҳолатларининг энг муҳим кўрсаткичи ҳисобланади. Ўсиш натижасида организмнинг ривожланиш ҳам юзага келади. Ривожланиш организм тузилишининг мураккабланиши ёки тўқима ва органларининг морфологик ўзгаришлар жараёни ҳисобланади. Ривожланиш туфайли бутун бир организмнинг функциялари ва хулқатвори мукаммаллашади. Ўсиш ва ривожланиш бир-бири билан чамбарчас боғлиқ бўлиб улар туфайли организмдаги барча сон кўрсаткичлар маълум вақт ўтиши билан сифат кўрсаткичларига айланади. 3 58 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Инсон организмининг ўсиш анатомик процесс бўлиб, бу вақтда озиқ моддаларни истеъмол қилиш, энергия уларни сарфлашда устун бўлади. Ўсиш кўрсаткичлари тана масса, бўй, барча суякларнинг ўсиши ва йўғонлашуви ҳам киради. Бир организмдаги турли орган ва тизимларни ўсиш тезлиги ҳам турлича бўлади. Спорт амалиётида ўғил ва қиз болаларда ўсиш тезлиги 10 ёшгача бир хил бўлса, шу ёшдан кейин қиз болаларда жинсий ривожланишнинг бошланиши билан бўй ўсиш анча тезлашади. Қиз болаларни энг тез ўсиш 12 ёшда бўлиб, бу вақтда бир йиллик ўсиш ўрта ҳисобда 8 см.ни ташкил қилади. Ўғил болалар одатда 15 ёшга борганда бўй жиҳатидан қиз болаларни қувиб етади ва бундан кейинги ўсишда улардан ўсиб кетади. 16 ёшдан кейинги ўсиш анча секинлашади ва қиз болаларда 18 га келиб ўғил болаларда эса 20 га келиб тўхтайди. Баъзан хотин-қизларда 21-22, эркакларда 24-25 ёшгача бўй ўсишнинг давом этиши кузатилади. Организмнинг ўсиши ва ривожланишига ташқи муҳит омилари ҳам таъсир этади. Жисмоний иш, жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланувчи организминг ўсиши мушаклар ҳажми ортишини тезлаштиради. Бошқа томондан ҳаддан ташқари ортиқча иш бажариш организм ўсишни секинлаштиради. Жисмоний иш бажариш билан биргаликда тўлиқ қийматли овқатланиш ўсишни кучайтиради. Ўсиш ва ривожланишга кучли таъсир этадиган факторлардан яна бири ташқи муҳит таъсири ҳисобланади. Жуда юқори даражадаги иссиқ иқлимда одамларда ўсиш сусаяди, ривожланишнинг маълум босқичларига келиб баъзи орган ва организмни нормал ўсишдан қолдиради. Овқат таркибида витаминларнинг кам бўлиши ҳам ўсиш ва ривожланишга салбий таъсир кўрсатади. Эндокрин тизим ўсиш ва ривожланишга яқиндан туриб таъсир этади. Гипофиз безини гормонал ўсиш ва ривожланишида иштирок этади. Жинсий безлар балоғатга етиш даврида иштирок этади. Ўсиш ва ривожланиш ирсиятга боғлиқ бўлади. Организмни тузилиши, хусусиятлари, ўсиш тезлиги мушакларни тузилиши наслдан-наслга ўтади. Ирсий белгиларни асосий моҳияти бола организмида охирги белгиларнинг ҳосил бўлишида кўпроқ ишларнинг қатнашишдир. Генотипнаслдан-наслга ўтиб келадиган ирсий ахборотни сақлаб боради. У организмдаги барча белгилар йиғиндисини -фенотипи назорат қилиб турувчи тизимдир. Одам организмнинг яшаш даврида ўсиш ва ривожланиш тезлигининг бир хил бўлмаслигининг умумий қонуниятлари асосида инсон ёшини даврларга тавсия этилган. Инсон ҳаётининг бутун босқичи бир қанча даврларга ажратилиб, уларда организмнинг ўсиш ва ривожланиш жараёни, шунингдек морфофункционал хусусиятлари ўхшаш бўлади. Болаларни жисмоний ривожланишининг ўсмирлик даври 13- 16, қизлар 12- 15. Ўсмирлик даврида нафас органи узул-кесил шаклланади ўғил болаларда қорин билан нафас олиш кузатилса, қиз болаларда эса кўкрак билан нафас олиш фарқ қилади. Бу даврда ўсиш суръатининг ортиши, моддалар алмашинувини кучайиши, кислород сарфининг ортиши, ички секреция безлари фаолиятининг кескин кучайиши билан ҳаракатланади, бўйи бир йил ичида 6-7 ва ҳатто 10 см ўсади. Шунда қизлар ўғил болаларга нисбатан бир қадар ўзиб кетади. Ўғил болалар 14-15 ёшдан бошлаб ўсишда қизлардан ўзиб кетади. Йигитларда 17-21 ёшда, қизларда 16-20 ёшда. Балоғатга етиш даврида ўсмир 3 59 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ организм гиноксияга катта ёши одам организмдан кўрса камроқ чидайдиган бўлади. Таянч – ҳаракат аппаратида суякланишнинг янада зўрайиши ва мушак кучининг ортиб бориши билан характерланади. Биологик ёш – организми морфо-функционал хусусиятлари-жисмоний ривожланиш, саломатлик даражаси билан белгиланади. 15 яшар ўсмирларда 3