Ona tilini o‘qitishda o‘quv lug‘atlaridan foydalanish bo‘yicha innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalar

Аннотация

Maqolada lug‘atchilik, lug‘atchilik tarixi, takomillashuvi va lug‘atlarning til o‘rgatish va o‘rganish jarayonida yuqori samara berishi, natijalarning kutilganidan ortiq bo‘lishi – o‘quv lug‘atchiligi qamrovining yanada kengayishi hamda ona tili darslarini o‘qitish va o‘rgatishda o‘quv lug’atlaridan foydalanishning o‘rni va roli, bu bo‘yicha yaratilayotgan innovatsiyalar va ilg’or xorijiy tajribalar haqidagi fikr- mulohazalar bayon qilinadi. Kalit so‘zlar. Ona tili, tilshunoslik, ta’lim, innovatsiya, leksikografiya, an’ana, lug‘at, til, nutq, o‘quv lug‘ati, izohli, kongnitiv, leksik, grammatik, lisoniy, qo‘llanma, lingvistik, xorijiy. 1. KIRISH fanlarda bo‘lgani kabi o‘zbek lug‘atchiligi fanining ham o‘z ibtidosi, tadrijiy taraqqiyot bosqichlari mavjud bo‘lib, bu borada qator ishlar amalga Lug‘at – bu ma‘lum bir til so‘zlarining oshirilgan. muayyan bir maqsad, mavzu ostida jamlangan Amaliy leksikografiya sohasida erishilgan yig‘indisi bo‘lib, so‘zlarni to‘g‘ri yozishda, ma‘nosini, muayyan muvaffaqiyatlar bilan bir qatorda etimologiyasini aniqlashda, tarkibini tahlil qilishda, lug‘atchilikning nazariy muammolariga — jumla tuzishda, biror tushuncha haqida qo‘shimcha lug‘atshunoslikka ham e’tibor qaratildi va izohli ma‘lumot olishda lug‘atlar yordamga keladi. Lug‘atlar hamda ikki tilli lug‘atlarning ma’lum leksikografik o‘quvchining fikrlash qobiliyatini kengaytiradi, masalalarini hal etishda orttirilgan boy tajribani, fanning turli sohalari, texnika, san‘at, adabiyot, nutq shuningdek, bu sohadagi mavjud kamchiliklarni madaniyatini egallashda, milliy madaniyatni yoritishga bag‘ishlangan bir qator ilmiy ishlar ham o‘zlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. amalga oshirildi. Bunday izlanishlarning natija va Taniqli fransuz yozuvchisi A. Frans lug‘atlar xulosalari tuzilajak lug‘atlarning sifatini haqida to‘xtala turib «…lug‘at – alfavit tartibida yaxshilashga yordam berishi shubhasiz. joylashtirilgan xazina. Agar yaxshiroq o‘ylab ko‘radigan bo‘lsak, lug‘at – bu kitoblarning kitobi. U boshqa barcha kitoblarga yo‘l ochadi…»,- degan edi. 2. MATERIAL VA Lug‘atlar sivilizatsiya yo‘ldoshi, milliy til METODLAR xazinasi hamdir. «Har qanday so‘z, - yozgan edi XIX asr tilshunosi, akademik I. I. Sreznevskiy, - xalq Ushbu maqolani yoritishda O‘zbekiston o‘tmishidan darak beradi. So‘zda o‘zgarish bo‘lgan Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 13- bo‘lsa hayotda ham o‘zgarish bo‘lgan bo‘ladi, mayida qabul qilingan «O‘zbekiston Respublikasida jamiyatdagi o‘zgarish so‘zda aks etadi». O‘zbek umumiy o‘rta ta’limni tashkil etish to‘g‘risida»//203- xalqining betakror durdonasi «Devonu lug‘otit qarori, B. Mengliyev va M. Xudoyberdiyevalar turk»ning tarix, til, adabiyot, jug‘rofiya, tibbiyot, tomonidan yaratilgan “O‘zbek tili iboralari o‘quv madaniyat, san‘at va boshqa o‘nlab tarmoqlar haqidagi lug‘ati” hamda B. Bahriddinovaning “So‘z tarkibi qimmatli ma‘lumotnoma ekanligi buning yaqqol o‘quv lug‘atlarini yaratish va ona tili darslarida ular dalilidir. bilan ishlashga doir “ maqolasida ilgari surilgan Lug‘atchilikning tadrijiy taraqqiyoti haqida fikrlarga asoslanildi. gap ketar ekan, ko‘p o‘rinlarda tarjima lug‘atlari – Tadqiq usuli komponent tahlil, differensial- lingvistik lug‘atlar – qomusiy lug‘atlar – ta’limiy semantik, tipologik, qiyoslash va distributiv tahlil o‘quv lug‘atlari – elektron lug‘atlar ketma-ketligi metodlaridir. Shuningdek, maqolada ko‘zda tutilgan keltiriladi. Aslida, jahon tilshunosligida lug‘atchilik masalalarni o‘rganishda P. N. Denisov, L. A. Novikov, tarixi yuzasidan olib borilgan tadqiqotlar lug‘atlarning I. V. Azarova, Z. M. Ma’rufov, A. P. Hojiyev, E. ilk ko‘rinishlari ta’limiy maqsadlarda yaratilgan degan Umarov, A. Madvaliyev, T. Aliqulov va boshqa xulosaga olib kelmoqda. olimlarning tadqiq usullariga asoslanildi. Lug‘atlar ilmiy lingvistik adabiyotlar ichida 3. NATIJALAR VA tillararo munosabatni ta’minlash, tilning grammatik qurilishini tadqiq qilish, til me’yorlarini belgilash, ULARNING TAHLILI. jamiyat a’zolarining milliy tafakkuri, nutq boyligini o‘stirish, ijtimoiy-siyosiy ongni shakllantirish, Umumiy o‘rta ta’limda o‘quvchilarni shuningdek, ta’lim samaradorligini oshirishdagi mustaqil va ijodiy fikrlashga yo‘naltirish, ularga bebaho xizmati bilan alohida ajralib turadi. Barcha milliy o‘zligini tanitish, ongida ma’naviy-ma’rifiy inqilob hosil qilish, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy o‘z vazifasini to‘la bajara olmaydi. Shu bilan hayotning rang-barang jabhalarida, muloqot va birgalikda, ona tili bo‘yicha beriladigan mashq va munosabatning barcha turida o‘zbek tilidan bemalol, topshiriqlar darslikning yordamchi vositasi bo‘lgan erkin, samarali, to‘g‘ri foydalana olishi, uning lug‘atlar, qomuslar, ma’lumotnomalar, matnlar cheksiz imkoniyatidan bahramand bo‘lishi, nutq to‘plami bilan ishlashga mo‘ljallansa, faqat odobi va nutqiy taktika sirlarini egallash bilan bog‘liq algoritmik yo‘sindagi, izlanishga yo‘naltiruvchi zaruriy ko‘nikmalarni shakllantirish vazifasi ona tili mashq va topshiriqlardan iborat dar