Qadimgi turk bitigtoshlaridagi o‘zlashma harbiy istilohlar

Аннотация

Turkiy xalqlarning mushtarak tarixida ilk o‘rta asrlarning dastlabki davrlarida hukm surgan, shonli o‘tmishning tarkibiy qismi bo‘lmish Turk xoqonligi Markaziy Osiyo xalqlari, jumladan, o‘zbek xalqi davlatchiligi tarixida muhim o‘rin egallaydi. Ushbu maqolada O‘rxun-Yenisey bitigtoshlardagi ba’zi o‘zlashma harbiy terminlar xususida mushohadalar yuritilgan. KIRISH. S.G.Klyashtorny, I.V.Kormushin, A.Donuk, F.Shumer, S.Gomecha, I.Togan, E.Erkocha, H.Sh.Foydalanuvchi, P.B.Oltin, F.Rybatskiy, X.Dadaboyev, M.Is'hoqov, O‘zbekiston o‘z mustaqilligini qo‘lga Sh.Kamoliddin, G‘.Boboyorov va boshqalar soha kiritgach, Respublika rahbariyati tomonidan terminologiyasiga oid tadqiqotlar olib borgan. Olimning ajdodlardan meros bo‘lib qolgan turli moddiy­ma’naviy ishiga moddiy, Baqtriya so‘g‘diy hujjatlari yetarli yodgorliklarni tadqiq etish ishlarini qo‘llab­quvvatlash, darajada jalb qilingan. teran ildizi qadim moziyga borib taqaladigan o‘zbek tilining mavqeini yuqori darajaga olib chiqish TADQIQOT maqsadida ulkan ishlar amalga oshirildi. Jumladan, METODOLOGIYASI. Sh.Mirziyoyevning 2019 yil 21 oktyabrdagi “O‘zbek tiliga davlat maqomi berilganligining o‘ttiz yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosim”da so‘zlagan nutqi Turkiylarning qadimgi davri bo‘lmish fikrmizni dadillaydi: “Turkiy tillarning katta oilasiga xoqonlikning ijtimoiy-siyosiy va etnomadaniy, mansub bo‘lgan o‘zbek tilining tarixi xalqimizning ko‘p shuningdek, harbiy hayotiga oid bir qansha izlanishlar asrlik kechmishi, uning orzu-intilishlari, dard-u olib borilgan va tadqiqotlar shor etilgan. Mavjud armonlari, zafarlari va g‘alabalari bilan chambarchas ishlarda qadimgi turkiy til harbiy terminologiyasining u bog‘liqdir. O‘zbekiston “Turkiy tilli davlatlar yoki bu darajada tarixiy va lingvistik tahlili berilgan, hamkorlik kengashi”ga a’zo bo‘ldi. Bu o‘z navbatida, ammo ularning genezisi va taraqqiyoti hali to‘liq nafaqat o‘zaro iqtisodiy hamkorlikni kuchaytirishga, aniqlashtirilmagandir. Qolaversa, Turk xoqonligi davlat balki turkiy tillar, jumladan, o‘zbek tilining xalqaro boshqaruv tizimiga bag‘ishlangan tadqiqotlarda saltanat maqomini yuksaltirishga xizmat qiladi” (1). harbiy ish va mudofaa sohasida qo‘llanishda bo‘lgan harbiy terminlarning aniq miqdori ham berilmagan. Shu MAVZUGA OID jihatdan, qadimgi turkiy tildagi harbiy terminlarni diaxron asrektda atroflisha o‘rganish nafaqat til tarixi, ADABIYOTLAR TAHLILI. balki qadimgi turklarning davlatshiligi, boshqaruv an'analari va harbiy qurilishi ushun ham katta Turk xoqonligining harbiy davlat tuzumi va ahamiyatga egadir. Shu bilan birga, xoqonlikda harbiy uning terminologik tizimni kasb etishini ilmiy tadqiq terminlar tizimi qanday shakllanganligi, ularning kelib etish bir qancha tadqiqotchilarning ishlarida o‘z aksini shiqishi, etimologik jihatlarini aniqlash hozirgi turkiy topgan. Shavann, G.Dörfer, G.J.Ramstedt, O.Pritsak, tillarning harbiy terminologiyasi tizimida sodir bo‘lgan N.Bernshtam, L.N.Gumilev, N.A.Baskakov, jarayonlarni yanada oydinlashtiradi. S.G.Klyashtorny, I.N.Shervashidze, Yu.A.Zuyev, B.Ogel, A. Bombachi va boshqalar o‘tgan asrda o‘z TAHLIL VA NATIJALAR. tadqiqot ishlarida Turk xoqonligining harbiy boshqaruv tizimini o‘zida aks ettirgan termin va unvonlarga oid Xitoycha o‘zlashmalar. Bitiglardagi xitoycha masalalar bilan shug‘ullangan yoki qadimgi turkiy harbiy-idoraviy terminlardan biri “qo‘mondon” unvonlarning ayrimlarini alohida ko‘rib chiqqan. maʼnosidagi säŋün”dir. “ku säŋün bašadu tört tumän sü ushbu istilohni xitoycha “voliy; yuksak rutbali kälti – Ku Sangun boshliq to‘rt tuman askar keldi”; “Tay qo‘mondon” anglamidagi Tz’ü-shih [Cishi] bilan Säŋün …tu….. bäs yüz bašï – Tay Sangun … besh yuz aloqalantiradi va turkchaga VII-VIII yuzyilliklarda boshi” (Tar, 6). säŋün xitoycha tsic-kyn, tsiang-kün – o‘zlashganini qayd etadi [9, 188]. J.Kloson ham ushbu “general” unvonining turkcha shaklidir. Xitoy istilohning xitoychadan o‘zlashganini, xitoy tilining manbalariga ko‘ra, “Sharqiy Turk xoqonligi qulagandan o‘rta davrlarida ts’yek syi – “tuman sudyasi” maʼnosini so‘ng (630-yil) turkiy qabilalar Tabg‘ach xoqoniga tobe anglatgani va aynan imperator tomonidangina tuhfa bo‘ladi. Shunda Tabg‘ach imperatori 500 qabila etiladigan unvon bo‘lganligini keltiradi [5, 417]. Ushbu boshliqlariga säŋün unvonini beradi”[1, 101]. “Unvon qarashlar so‘zning xitoychadan o‘zlashtirilganini to‘la bitiglarda 23 o‘rinda qayd etiladi va qadimiy turkiy tilli dalillaydi. Ammo ushbu istiloh etimologiyasi xususida matnlardan boshqa biror davriy manbalarda ko‘zga o‘zgacha qarashlar ham o‘rtaga tashlangan1. tashlanmaydi” [21, 261]. Sanskritcha o‘zlashmalar. Manbalardagi H.Hausig, G.Ramsted va K.Menges tudun qadimgi hindcha o‘zlashma istilohlardan biri istilohining etimologiyasini xitoycha tu-t’uŋ, yaʼni maqaračdir. Sanskritcha o‘zakli maqarač (maharaja) “askariy bo‘lmagan hokim” leksemasi bilan bog‘laydi istilohi “ulug‘ hukmdor” maʼnosidagi harbiy unvon [12, 169]. G.Dyorfer ushbu nomning Volga bo‘lib, yuqoridagi jumlada Ku