Alisher Navoiyning manoqib asarlaridagi polisemantik leksemalar xususida

Аннотация

Alisher Navoiyning o‘zbek adabiy tili rivojlanishi va taraqqiy topishida hissasi beqiyosdir. Adib turkiy va forsiy nazmda bir xil qalam tebratgan, uning noyob asarlari dunyo yuzini ko‘rdi. Ushbu maqolada manoqib “Xamsat ul-mutahayyirin”, “Holoti Sayyid Hasan Ardasher”, “Holoti Pahlavon Muhammad” asarlari so‘z boyligidagi polisemantik leksemalar semantik jihatdan tahlilga tortildi. 1.KIRISH 3. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI Navoiygacha o‘zbek tili leksik taraqqiyotida sodir bo‘lgan asosiy jarayonlar, albatta, shu davrda Alisher Navoiy tomonidan ta’lif etilgan 30 jamiyatda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy hodisalar bilan dan ortiq asarlarda qo‘llangan leksik boylik bilan bevosita aloqador. Movarounnahr, Dashti Qipchoq, oshno bo‘lish, ko‘pdan-ko‘p so‘z va istilohlarning Xuroson, Sharqiy Turkiston kabi hududlarda XIV asr ma’no-mazmunini anglash adib hayotiylik ikkinchi yarmi – XV asr birinchi yarmida yuz bergan chog‘idayoq boshlangan edi. XX asrning 30-yillarida ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy-gumanitar Alisher Navoiy asarlari til xususiyatlarini tizimli hayotdagi jiddiy o‘zgarishlar XIV asrning o‘rtalarida o‘rganish masalasi kun tartibidan o‘rin ola boshladi. siyosiy maydonga chiqib, Movarounnahrda bir yarim Natijada, muayyan tadqiqotlar yuzaga keldi. asr davom etgan mo‘g‘ul bosqinchilari zulmi va Chunonchi, adib asarlarining O‘rta Osiyo turkiy istibdodiga barham bergan, ijtimoiy, iqtisodiy, adabiy tilning shakllanishidagi o‘rni, adib siyosiy, harbiy jihatdan kuchli, markazlashgan, asarlarining qadimgi obidalarga munosabati, mustaqil davlat barpo etishdek oliy maqsadga bor mutafakkirning o‘zbek adabiy tili shakllanishidagi kuch-g‘ayrati, bilimi, iste’dodi, qobiliyatini o‘rni, u kishi tomonidan yaratilgan asarlarining bag‘ishlagan, o‘z g‘oyalarining ushalishi yo‘lida fonetik, morfologik, leksik-semantik, statistik, Dashti Qipchoq, Jata, Xorazm, Hindiston, Eron, Iroq, lingvopoetik va sintaktik jihatdan tahlil qilinib, Shom, Kavkaz, Kichik Osiyo, Misr kabi mamlakatlar jumladan, “Алишер Навои как основоположник va yurtlarga harbiy yurishlar qilgan ulug‘ sarkarda va узбекского литературного языка. Алишер Навои” davlat arbobi Amir Temur asos solgan saltanat [Borovkov, 1946], “Некоторие грамматические faoliyati bilan chambarchas bog‘liq [Dadaboev., особенности языка “Махбубул-кулуб” Алишера Hamidov., Xolmanova, 2007: 17]. Навои” [Rustamov,1959], “Qadimgi obidalar va Alisher Navoiy” [Fozilov, 1969], “Alisher Navoiy va o‘zbek adabiy tili” [Doniyorov, 1972], “Лексико- 2. TADQIQOT грамматическая характеристика фразеологизмов METODOLOGIYASI “Хазойин-ул-маони” Alishera Navoi” [Umarov, 1968], “Мухакамат ал-лугатайн” Алишера Навои” Mazmuniy maydonlarda polisemantik [Usmonov, 1948], “Navoiy asarlari leksikasi” so‘zlarning denotativ va konnotativ ma’no [Bafoyev, 1983], “Исследование памятника ХI munosabatlari o‘ziga xos o‘rin tutadi [Iskandarova, века “Мухакамат ал-лугатайн” Алишера Навои” 1998: 34]. Ko‘pma’nolilik haqida fikr yuritilganda, [Sanaqulov, 1971], “Alisher Navoiy nasriy birinchi galda, shubhasiz, ism va fe’l kategoriyasiga asarlaridagi sodda gaplarning tarkibiy va ma’no oid, chunonchi, narsa-buyumni anglatuvchi, ish- xususiyatlari” [Ashirboyev, 1990] “Военная лексика harakatni ifodalovchi leksemalar ko‘z o‘ngimizda в строузбекском языке” [Dadabаyev, 1981], gavdalanadi [Dadaboev, 2021:10] So‘zlar o‘rtasidagi “Лексико-семантические и стилистические ichki ma’no farqlanishi bilan bog‘liq paradigmatik va особенности языка поемы “Фархад и Ширин” sintagmatik munosabatlar omonimiya, polisemiya, Алишера Навои” [Karimov, 1974], “Лексика sinonimiya, antonimiya kabi hodisalar, so‘zlarnnng “Маджалис ан-нафаис” Алишера Навои” [Nasirov, leksik-semantik variantlarini tasnif qilish jarayonda 1980], “Лексико-семантическое и kengroq ochiladi [Baskakov., Sodiqov., Abduazizov, лингвопоетисческое исследование языка “Лисан 1984: 103-104]. M.Mirtojiyevning e’tiroficha, ат-тайр” Alishera Navoi” [Xamidov, 1982], “К polisemiya hodisasiga sof lingvistik nuqtayi nazardan вопросу изучения синонимов в лирике Алишера yondashish M.Brealdan boshlangan [Mirtojiev, 1984: Навои” [Raxmatullayeva, 1965], “Alisher Navoiy 4]. asarlari tilidagi qadimgi turkiy leksik qatlam” [Egamova; 2008], “Navoiy asarlarida so‘z va iboralar” [Abdulxayrov, 2009], “Alisher Navoiy tarixiy asarlari leksikasi” [Abduvaliyeva, 2016], 2) aytishga, so‘zlashga intilmoq: Alar anïŋ “Alisher Navoiyning “Ilk devon” idagi arabcha tünaküŋi beadablïqlarïdïn faqirγa (18b2) šammae so‘zlarning leksik-semantik talqini” [Tojiboyeva, izhár qïlγaylar ya qïlmïš bolγaylar (XM,183); 2001] singari o‘zbek, balki “К истории 3) yon bosmoq, qarashmoq, ishonmoq: Šayx литературного среднеазиатского-тюркского bir bayt oquγač (27b3) Imámγa vaqt xuš bolub, vajd языка. Мир-Али-Шир” [Samoylovich, 1928], (XM, 27b4) yüzlänib, samá tüzdi; “Grammatika starouzbekskogo yazыka” [Shcherbak, 4) bo‘linmoq, parchalanmoq, judo qilmoq: Hayf bu 1962], “Kűçűk Çağatay Grameri. Harezm, Kipçak ve üydinki, xeyli yaxšï (XM,