O‘zbek xalq afsonalarida mifologik obrazlar talqiniga doir

Аннотация

Mazkur maqolada o‘zbek xalq afsonalari badiiyati keng uchrovchi mifologik obrazlar, Xizr, pari, oy, quyosh, yer kabi samoviy jismlar, turli g‘aroyib predmetlarning sehrli talqini va obrazlashuvi borasida ilmiy kuzatishlar olib borilgan. Mifologik obrazlarning o‘zbek xalq afsonalari syujetida o‘rinlashuvi, ularning tafakkur tadrijiy takomili davomida yangi talqinlarga uchrashi, xalq badiiy tafakkurining rivojida miflarning tutgan o‘rni ko‘rsatib berilgan. KIRISH Ayrim afsonalar syujetida personajning mifologik timsollar bilan to‘qnash kelishi yoki jang qilishi tasvirlanadi. Bunday afsonalar syujet Dunyo folklorida afsonalar har bir xalqning motivlarining qiziqarliligi jihatidan xalq ertaklariga, ajdodlaridan saqlanib kelayotgan eng qadimiy va uning personaji esa ertak qahramonlariga yaqin turadi hayotbaxsh an’analarini o‘zida mujassamlantirgan va tinglovchilarga katta badiiy zavq bag‘ishlaydi. badiiy tizimlardan biridir. Afsonalar kishilarning ko‘p Kuzatishlarimiz afsonalarning obrazlar tarkibiini asrlik folklor an’analari, turmush tarzi, tarixi, quyidagicha tasniflashga imkon beradi: dunyoqarashi, turli e’tiqodiy qarashlari haqida teran 1. Mifologik obrazlar: a) demonologik obrazlar: ma’lumot berishi jihatidan qimmatga ega. Ularni ajdar, dev, pari, ajina, alvasti, jin va h.k.; b) homiy tadqiq va targ‘ib qilish orqali tarixga oid yangidan- kultlar obrazi: Xizr, Hubbi kabi. yangi ma’lumotlarni bilib olish mumkin. Shuning 2. Osmon yoritgichlari obrazi: Quyosh, Oy, uchun barcha xalqlar orasida afsonalarni chuqur Yulduz… o‘rganishga alohida ahamiyat qaratib kelinmoqda. 3. Sehrli predmetlar obrazi: tilsimlangan pichoq, Jahon folklorshunosligida afsonalarning epik sehrli olma, sehrli tayoq yoki hassa, sehrli narvon kabi. ijodda yaxlit badiiy tizim ekanligini dalillashga 4. O‘simliklar va daraxtlar obrazi: jiyda, chinor, qaratilgan yirik tadqiqotlar yaratildi. Bu esa gujum, tol, terak, tut, archa, yong‘oq… hozirgacha saqlanib kelayotgan qadimgi mifologiya 5. Hayvonlar obrazi: tuya, bo‘ri, it, ho‘kiz, ilon va arxaik epik syujetlarning, hayotiy-tarixiy va hokazo... voqeliklarning afsonalardagi o‘ziga xos talqinini 6. Qushlar obrazi: Anqo qush, Simurg‘, Humo, o‘rganish orqali dunyo xalqlari badiiy tafakkuri boyo‘g‘li, so‘fito‘rg‘ay, kaptar, qaldirg‘och, qarg‘a, taraqqiyotiga xos xususiyatlarni oydinlashtirishga olashaqshaq, bulbul... asos bo‘ldi. 7. Tarixiy obrazlar: “Abomuslimtepa” Mamlakatimiz mustaqilikka erishgandan keyin afsonasidagi Abomuslim, “Shohi Zinda” afsonasidagi boshlangan ma’naviy tiklanish jarayoni tufayli o‘zbek Qusam ibn Abbos, Ibn Sino, Amir Temur va folklorining qadimiy janrlarini, jumladan, afsonalarni boshqalar. ham qiyosiy-tarixiy jihatdan chuqur tadqiq etish 8. Real hayotiy obrazlar: podsho, cho‘pon, ehtiyoji yuzaga keldi. Afsonalarda aks etgan g‘oyalar dehqon, kampir, chol, bog‘bon, savdogar, boy, baxshi, yosh avlodni buyuk ajdodlarimizning ezgu an’analari bola va h.k. ruhida tarbiyalashda muhim amaliy ahamiyat kasb Mifologik qarashlar, asotiriy obrazlar afsona etadi. Zero, mamlakatimizda «xalqimizning qadimiy janri badiiy tizimida o‘ziga xos alohida o‘rin tutadi. tarixi va boy madaniyatini tiklash, buyuk O‘zbek xalq afsonalari syujet silsilasidagi mifologik allomalarimiz, aziz-avliyolarimizning ilmiy, diniy va qatlam qadimiyligi va an’anaviyligi bilan e’tiborni ma’naviy merosini har tomonlama chuqur o‘rganish tortadi. va targ‘ib etish, muqaddas qadamjolarini obod qilish, Mif va afsona janri munosabati, ayniqsa, yosh avlodni ularning ezgu an’analari ruhida afsonalardagi mifologik obrazlarning hamda asotiriy tarbiyalash bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirildi va tasavvur-tushunchalarning haligacha saqlanib izchil davom ettirilmoqda»[28]. kelayotganligi misolida yorqin kuzatiladi. O‘zbek folklorshunosligida afsona janri tabiati MATERIAL VA METODLAR va uning ayrim mavzuiy turlari ilmiy jihatdan birmuncha chuqur tadqiq qilingan. Jumladan, Afsonalar o‘ziga xos obrazlar tizimi va tarkibiga K.Imomov o‘zbek xalq nasri janrlarini tadqiq qilar ega. Afsonalarda obrazlarning ishtiroki turlicha. ekan, shu silsilada afsonalarning janr xususiyatlari, Ko‘pgina afsonalarda ikki yoki uch tipdagi obraz badiiyati va syujet tiplari xususida ham o‘z qatnashganligi kuzatiladi. Bular: a) inson personaj mulohazalarini bayon etib o‘tgan[13.B.68-72;14.B.3- yoki asosiy qahramon; b) mifik obraz; v) epik raqib 31;15.]. U.Jumanazarov o‘zbek folklorida tarixiy timsollaridir. Ko‘rinyaptiki, afsonalarning obrazlar voqeliklarning talqinini tekshira turib, o‘zbek tarixiy tarkibi murakkab tuzilishga ega bo‘lmaydi. afsonalarining obrazlar tarkibini hamda afsonaning tarix va din bilan munosabatini[5.] o‘rgangan. qolishadi. Shu-shu ular o‘rtasida nizo chiqib, bir- M.Jo‘rayev esa afsonalarning o‘ziga xos epik biridan ajralib ketishadi[28.B.110-111]. belgilari, mifologiyaga munosabati va mavzu Bu afsonada Quyosh bilan Oyning o‘zaro yo‘nalishlarini, ayniqsa, samoviy afsonalarning tabiati do‘stligi, keyinchalik ularning maqtanchoqlik ill