O‘tmish va kelajak ko‘prigi: Alisher Navoiy ijodi va tanqidiy matn

Аннотация

Ma’lumki, o‘zbek navoiyshunosligida Alisher Navoiy asarlari tanqidiy matnlarini tayyorlash o‘tgan asrning 40- yillaridan boshlangan edi. Bu ishga dastlab akademik Y. E. Bertels boshchiligida qo‘l urilgan. Alisher Navoiyning turli asarlari tanqidiy matnlar S. Mutallibov, G‘. Karimov, I. Sultonov, H. Sulaymonov, P. Shamsiev, S. G‘anieva, Sh. Eshonxo‘jaev, Yu. Tursunov, H. Islomov, M. Rashidova va boshqalar tomonidan amalga oshirildi. Maqolada ushbu ishlar muxtasar shaklda tahlilga tortilgan, har bir tanqidiy matnga xos muhim jihatlar tilga olingan, Alisher Navoiy ijodini o‘rganishda matnshunoslik, tanqidiy matnlarning ahamiyati, bugun kunda matnga bo‘lgan munosabat muammolari ko‘tarilgan. 1 Kirish izlanishlarda istifoda etilmagan. Navoiyshunoslarning yosh avlodga mansub vakillari ichida bu masalaga jiddiy yondashuvlar, tadqiqotlar ko‘zga Navoiyshunoslikda oxirgi chorak asrda tanqidiy tashlanmayapti. matn tuzish tajribasiga deyarli uchramaymiz. Alisher Biz muammoning yildan yilga dolzarb ahamiyat Navoiy asarlari ustidagi tadqiqotlar ham ko‘p kasb etayotganini ko‘rib, bu masaladagi ushbu hollarda shoirning 20 jildlik mukammal asarlari ishlarni tizimli amalga oshirish kerak degan xulosaga to‘plami yoki 10 jildlik to‘la asarlari to‘plami asosida keldik: olib borilmoqda. Bu, aslida, jiddiy muammo sanaladi. 1. Matn, badiiy matn, kontekst istilohlarining Chunki Alisher Navoiy ijodini uning o‘zi yozgan nazariy asoslarini ishlab chiqish, buning uchun keng alifbodagi matnlarga tayanib tahlil qilinmasligi plandagi monografik tadqiqotlar olib borish hamda olinajak xulosalarning to‘g‘ri yoki haqiqiy ekanligini o‘zimiz va jahon adabiyotshunosligi tajribalariga shubha ostiga oladi. Barcha matnshunoslar yakdil suyanish. e’tirof qilganlaridek, matn o‘zi yozilgan alifbodan 2. Matnshunoslikda tanqidiy, yig‘ma-qiyosiy, kirill yoki lotin grafikasiga ko‘chirilsa, originaldagi ilmiy-ommaviy nashrlar tuzish tajribasini fonetik, semantik, leksik va grammatik xususiyatlar tizimlashtirish, bu boradagi yutuq va xatolarni to‘liq aks etmaydi. Shu ma’noda matnlarni o‘z ob’ektiv va xolis tahlil qilish. alifbosida o‘rganish, ularning mohiyatini saqlagan, 3. Adabiyotshunoslikdagi barcha tadqiqotlarni muallif tahririga eng yaqin variant sanalgan tanqidiy birlamchi, asosiy matnga yoki ilmiy tanqidiy, u yoki mavjud nusxalar asosida yig‘ma-qiyosiy bo‘lmasa, yig‘ma-qiyosiy matnga suyangan holda matnlarni yaratish, barcha tadqiqotlarni mazkur olib borish malakasini rivojlantirish. matnlarga tayangan holda olib borish ilmning Sh. Sirojiddinov “Matnshunoslik saboqlari” talablaridan biridir. kitobida matn, matnshunoslik, matn tarixi, Bu haqiqatni o‘z vaqtida to‘g‘ri anglagan matnchilik, mumtoz matnlar ustida tadqiqot olib navoiyshunoslarimiz S. Mutallibov, G‘. Karimov, P. borish hamda kitobat san’atiga doir muhim Shamsiev, H. Sulaymonov va boshqalar o‘tgan ma’lumotlarni umumlashtirgan, o‘z tahlil va asrning o‘rtalariga kelib, Alisher Navoiy asarlarining xulosalarini taqdim qilgan. Ammo bu boshlang‘ich tanqidiy matnlarini yaratish ustida ish olib bordilar. ish bo‘lib, sohadagi keng miqyosli ishlar istiqbolda Ammo bugunga kelib, bu ishlar hajm va sifat jihatdan turibdi. buyuk shoir ijodini to‘laqonli va nozik nuqtalariga Biz mana shu zaruratni hisobga olib, Alisher o‘rganib, to‘g‘ri ilmiy xulosalar chiqarishda yetarli Navoiy asarlarining nisbatan umum qabul etilgan emasligi ko‘rinib qolmoqda. Hatto Alisher Navoiy prinsiplarga amal etgan holda shu choqqacha asarlariga tuzilgan tanqidiy matnlarning aksari tuzilgan, ilmiy jamoatchilik e’tirof qilgan tanqidiy nashrdan chiqmagan, ommalashtirilmagan, ilmiy 1 matnlari haqida muxtasar so‘z yuritamiz. Ularning H. Sulaymonov mazkur ish haqida o‘z tanqidiy xos ayrim jihatlarga nazar tashlaymiz. fikrini bildirgan va “Mezon ul-avzon” asarining I. Sultonov ishlab chiqqan tanqidiy matni ilmiy jihatdan 2 Materiallar va metodlar mukammal emas, bu asar tanqidiy matnini qayta tuzish lozim deb hisoblaydi [9]. O‘rganishlar shuni ko‘rsatdiki, shu choqqacha ilmiy mezonlarga amal qilingan holda Alisher 2.2. “Hayrat ul-abror”. Navoiyning quyidagi asarlari tanqidiy matnlari ishlab chiqilgan: 1970-yil P. Shamsiev tayyorlagan, chop etilgan. 2.1. “Mezon ul-avzon”. 2.3. “Farhod va Shirin”. Bu asarning tanqidiy matni I. Sulton tomonidan 1956-yil P. Shamsiev tayyorlagan, chop etilgan 1947-yilda tayyorlangan, ammo chop etilmagan. kitob holida topa olmadik. Tanqidiy matn tuzish prinsip va tamoyillari haqida olim o‘zining “Navoiyning “Mezon ul-avzon” va 2.4. “Layli va Majnun”. uning kritik teksti” nomli nomzodlik dissertatsiyasida 1967-yil P. Shamsiev tayyorlagan, chop etilgan batafsil bayon etgan. kitob holida topa olmadik. Olim, dastlab, Navoiyning ushbu asari ilmiy jihatdan hali o‘rganilmagani haqida to‘xtalib, shunday deydi: “Mezon ul-avzon” – hali 2.5. “Sab’ai sayyor”. navoiyshunoslikning qo‘li tegmagan asardir”. I. 1963-yil P. Shamsiev tuzgan, chop etilgan. Sultonov “Mezon ul-avzon”ning kirish qismida tilga olingan Shams Qays, Nasi