XALQ NASRINING KICHIK JANRLARI XUSUSIDA

Аннотация

Mazkur maqolada o‘zbek xalq nasrining arxaik namnuasi bo‘lgan To‘maris haqidagi epik syujetning voqeilikning tasvirlash uslubi va epik folklorning faysi janriga mansubligi borasida bahs yuritiladi. Epik voqeilikning bizgacha yetib kelish manbalari qadimgi yunon tarixchilarining asarlarida keltirilgan dallillar tahlilga tortilib, yakuniy xulosaga kelingan. Muallif To‘maris bilan bog‘liq epik syujetda tasvirlangan voqealarni xayoliy uydirma ekanligini asoslagan va bu matnni afsona sifatida talqin etilishini taklif etadi. Kalit so‘zlar: badiiy tafakkur, epik, janr, bahs, afsona, rivoyat, xayoliy uydirma, hayotiy uydirma. Xalq badiiy tafakkurining tadrijiy takomilini birgina tarixiy og‘zaki mantning tabiati borasida baxs oydinlashtirishda ajdodlarimiz epik tafakkuri mahsuli yuritishni lozim topdik. Zero, ayni shu matn maktab bo‘lgan mif, afsona va rivoyat singari kichik janrlarni o‘quv adabiyotlarida ham chalkash holda berilib o‘rganishning alohida o‘rni bor. Sababi katta epik kelinmoqda. asarlarning maydonga kelishiga zamin tayyorlagan Milliy qahramonimiz, qadimgi davr kichik janrlar poetik mohiyatida ilk badiiy tasavvur folklorining yorqin obrazlaridan biri To‘maris shakllarini ko‘rishimiz mumkin. Shuning uchun xalq haqidagi epik nasrga fikrimizni qaratamiz.Tarixning nasrining kichik janrlari syujeti, motivlar tizimi otasi bo‘lgan Geradodning ”Tarix” kitobida To‘maris o‘zidan keyingi katta epos namunalariga ko‘chgan va ishtirok etgan jang voqealarni yozib qoldirgan. xalq eposining maydonga kelishiga asos bo‘lgan. To‘maris qahramonligi va uning Kir II bilan jangi Bashariyat tafakkurining ilk bosqichlarida qadimgi borasida antik davr yozuvchilari odamlar kichik-kichik hikoyalar ijro etishganlar. Strabon, Polien, Kassiodor i Iordan larning asarlarida Mana shu hikoyalarda ularning olam va odamga ham ma’lumotlar qayd etilgan [The Origin And Deeds munosabatlarini ifodalash, inson hayotiga dahldor Of The Goths. 2023]. To‘maris manbalarda Eron bo‘lgan ijtimoiy hodisalarni tasvirlash uslublari o‘ylab malikasi, forsiylar hukmdori buyuk Kir II bosqiniga topilgan. qarshi tura olganligi aytiladi. Biroq gʻarb olimlari Eron malikasining turkiy qavmga daxldorligi masalasida Folklorshunoslar mif ibtidoiy odamlarning gapirmaydilar. Aslida Eron hududlarida ham qirm olamni yaratilishi haqidagi g‘oyalarini tashuvchi turkiylar istiqomat qilishgan. Turkiylar va tasavvur[Jo‘rayev M.1995. S. 66.], xalqning ilk forsiylarning tili turli bo‘lganligi sababli ular ajralib og‘zaki nasriy asari [Qayumov O. 2020. – B. 134.], turishgan. Massagetlar esa bizningcha asl turkiy xalq ertaklarining tarixiy asosini tashkil etuvchi ajdodlar bo‘lishi mumkin. To‘maris Turon xalqining unsur[Propp V. Ya. 1998.] sifatida talqin etilib axmoniylar bosqiniga qarshi kurashda rahbarlik qilgan kelinadi. Shaklan bir-biriga yaqin bo‘lgan bu uch dastlabki mard ayol bo‘lgan. Axmoniylar sarkardasi janrning o‘xshash va farqli tomonlari bor albatta. Kir II bilan o‘tmishda bu jang bo‘lib o‘tganligi tarixiy Ularning mushtarak tomonlari quyidagilarda fakt. To‘marisning yosh, navqiron bo‘lgan o‘g‘li ko‘rinadi: Spargapisni [Dovatur A.I., Kallistov D.P., Shishova I.A. 1982. – S.91] hiyla yo‘li bilan o‘ldirgan. Bu 1. Hajm jihatdan ixcham syujetli. mudhish hodisadan g‘azablangan To‘maris 2. Og‘zaki asarda tasvirlangan hodisalar keyinchalik massaget qabilasining so‘nggi umidi birgina voqea zaminiga quriladi. sifatida o‘zi jangga kirishadi. Jangda To‘maris yengib 3. Istalgan shaxs tomonidan, istalgan joyda chiqadi. Jang dahshatli bo‘ladi va ko‘p odam halok ijro etiladi. bo‘ladi xalq qiynaladi. To‘maris Kir II ni “tirikligida qonga to‘ymadi zero o‘lganida to‘ysin” deb kallasini Ammo, mif afsonadan va rivoyatlardan chopib qon to‘ldirilgan mesh(xum)ga bo‘ktiradi. Ba’zi keskin farq qiluvchi tomonlarga ham ega.Mifda manbalarda odam qoni degan ba’zilarida esa faqat tasvirlangan voqealar fantastikaga asoslanadi, qon. Tarixchi A.I.Davarturning aniqlashicha, boshqa afsonalarda xayoliy uydirma gap asoslanadi, manbalarda Tumaris, raqibining boshsiz tanasini rivoyatlarda esa hayotiy uydirmaga maydalab tashlagan. Olim Gerodotning tarix kitobi 1- asoslaniladi[Imomov K. 2008. – B. 87-88; Jo‘rayev M. tom 214-sahifasida Tumaris Kirning tanasidan uzilgan 1996.– B. 28-34; Sattorov U.F. 2000.– B. 45-48; boshini vino to‘ldirilgan meshga bo‘ktiradi, - deb qayd Jumayev Z. 1999. – B. 44-46.]. Afsona va etilganligini yozadi. Geradodning kitobi bo‘yicha rivoyatlarning janr tabiati ustoz folklorshunos mulohaza qilyapmiz unda daryoning oldida jang olimlarimiz tomonidan aniqlanganligi uchun biz bo‘lganligi tufayli daryoda suvni o‘rnida qon oqqan bo‘ktirish bo‘lyapti. Raqibning boshini qon deb tasvirlaydi. Tasavvurga sig‘masa-da, faktlarda to‘ldirilgan meshga bo‘ktirish motiviga tinglovchi keltirilgan. Mazkur epik voqealarni tasvirlagan tomonidan shubha tug‘iladi, ya’ni bu hodisaga u qadar xalqning og‘zaki asari nima bo‘lganda ham ishonmaydi. Chunki jang bo‘lib yotgan paytda bir Gerodotning sharofati bilan