Mif va uning janr tabiati xususida

Аннотация

; Mazkur maqolada o‘zbek folklorida keng uchrovchi miflarning folklor janri sifatida o‘ziga xosliklari, folklorning unga yondosh janrlaridan biri afsonalardan farqli tomonlari tadqiq etilgan. Mif va afsonalarning tabiatini aniqlashning mezonlari ishlab chiqilgan. Miflarning folklorning qadimiy janri ekanligi ilmiy asoslangan. KIRISH Bizningcha mif – qadimgi ajdodlarimizning tabiat Taraqqiyot sari yuz tutgan yangi O‘zbekistonda voqea- hodisalarining kelib chiqish sabablarini izohlashga amalga oshirilayotgan tub islohotlar barcha sohalarda qaratilgan kichik hajmli og‘zaki nasriy hikoyalaridir. bo‘lgani kabi folklorshunoslikda ham yangi tadqiqot Taniqli o‘zbek folklorshunosi Akademik To‘ra ob’yektlariga murojaat qilish, ilgari deyarli tahlilga Mirzayeyev miflar folklorning arxaik janrlari bo‘lgan deb tortilmagan yoki kam o‘rganilgan nomoddiy madaniy hisoblaydi. Rus folkklorshunosi Vladimir Yakovlovich merosimiz namunalariga xolisona ilmiy baho berish Propp miflar o‘z mohiyatida dinning yetakchilik qilishi uchun keng imkoniyat yaratmoqda. Xususan, xalq badiiy bilan folklordan ajratiladi, mif folklorda to‘liq ko‘rinishda tafakkurining qadimiy qatlamini tashkil etuvchi namoyon bo‘lmaydi. Ammo mif folklor badiyatining mifologiya, tabiat voqea hodisalarining ibtidosiga taqqaiyotiga muhim hissa qo‘shadi, deb yozadi. bag‘ishlangan miflarni alohida to‘plab, tadqiq etish V.Ya.Propp Miflarning sehrli ertaklarning tarixiy folklorshunoslikning asosiy vazifalardan biriga aylandi. asoslarini tashkil etishi, sehrli ertaklar syujetida sehrli Chunki turli-tuman urf-odat va marosimlar bilan bevosita (evrilish, yo‘qdan bor bo‘lish, bordan yo‘q bo‘lish) aloqador bo‘lgan folklor asarlari xalqimiz ma’naviy- hodisalarning ifodalanishiga miflar sabab bo‘lgan deb madaniy hayotida muhim ahamiyat kasb etgan. Bunday hisoblaydi[7. – S.27-28.]. ma’naviy meros orqali ajdodlarimiz o‘z farzandlarini Mifы narodov mira – Jahon xalqlari miflari axloqiy me’yorlarga amal qilish, tabiat va atrof-muhitni ensiklopedik lug‘atida shunday ta’riflanadi: Mifológiya e’zozlash ruhida tarbiyalab, Yurt va Ona yerning (grekcha. μυθολογία ot μῦθος — «rivoyat», «hikoya muqaddas ekanligini uqtirish, qalban va ruhan pok qilish» va λόγος — «so‘z», «hikoya», «uqish») — bo‘lishga o‘rgatishgan. Zero, – xalqning ma’naviy miflarni o‘rganiuvchi fan sohasidir. Miflar dunyoning dunyosi uning milliy o‘zligini belgilab beruvchi muhim yaratilishini fantastik tarixi, xudolar va qahramonlarning omil sanaladi. ishlari haqida hikoya qiluvchi; insoniyat tarixining MATERIAL VA METODLAR dastlabki bosqichlarida dunyoni anglash usuli, jamoa- Xalqimizning mifologik tasavvurlarini o‘rganish qabila tafakkurining asosiy usuli, tevarak-atrofdagi miflarning mohiyatini anglashni talab etadi. Miflar voqelikni va inson mohiyatini tushuntirishning eng to‘g‘risida fanning turli sohalarida ko‘plab gapirilgan. qadimiy usuli bo‘lib, zamonaviy fanda miflar va ularning Asosan mif falsafa fani ob’yekti sifatida ko‘proq mohiyatini, tafakkur tadrida tutgan o‘rnini aniqlovchi fan olimlarimiz diqqatini tortib keladi. Biroq, dunyoning sohasidir[6.]. A. V. Konstantinov, P. V. yaratilishi borasidagi ma’lumotni tashishi, voqelikni Rezvыx, S.S.Averinsevlar rivojlanayotgan fantastik uslubda tasvirlanishi, eng muhimi, mifda madaniyatlarda mustaqil ravishda miflarning arxaik muayyan hodisa tasvirlanib, u og‘zaki shaklda tarqalishi syujetlari takrorlanadi. Miflar hikoya tarzida ommalashib, hamda ommalashishi mifning folklorga aloqador ijtimoiy sohalarda, san’at asarlari namunalari, xalq ekanligini ko‘rsatadi. Negadir jahon folklorshunosligida poeziyasi va adabiy asarlarda ramziy ma’no kasb etadi. mifning folklorga daxldorligi masalasida ikki xil qarash Miflar ertaklarga qaraganda voqyeilikni samimiy ustivorlik qiladi. ishonchli tasvirlashi bilan farqlanadi,-deb yozadi[5. – Gʻarbiy Evropa olimlari mifni XIX-asrdagidan S. 475-477]. Bizningcha, miflar ibtidoiy odamlar butunlay boshqacha nuqtai nazardan o‘rganmoqdalar. tomonidan og‘zaki hikoya tarzida yaratilgan va Ular endi oldingilaridan farqli o‘laroq, mifni so‘zning ommalashgan. Miflar tafakkurda poetik talqin qilishning odatiy ma’nosida "ertak", "fantastika", "xayol" deb emas, ilk tajribalari sifatida qaralmog‘i lozim. Mif afsonalarning balki ibtidoiy jamiyatlarda tushunilganidek, "haqiqiy yaratilishiga zamin hozirlagan. voqea” va eng muhimi, muqaddas, ahamiyatli va taqlid NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI qilish uchun namuna bo‘ladigan voqea sifatida talqin qilmoqdalar. Mif va afsonalar o‘zbek folklorshunosligida Bir qator olimlar mifni folklor janri sifatida qarashni quyidagi olimlar tomonidan o‘rganilgan: taklif etsalar, ba’zi birlari mif diniy tushuncha, unda 1. XX asrning birinchi yarmida Hodi Zarif epik ot dinning yetakchilik qilishi sababli folklor janri obrazi borasidagi Arshaq haqidagi mifologik qarashlarni bo‘laolmaydi deb hisoblaydilar. tadqiq etgan. XX asrning 60-yillaridan K.Imomov afsonalarni rivoyatlardan farqli tomonlarini o‘rgangan. 2. XX asrning so