Shomon mifologiyasining o‘ziga xos xususiyatlari va qadimiy asoslari

Аннотация

; Mazkur maqolada o‘zbeklarning shomoniylik tasavvurlari, shomon mifologiasining tarixiy asoslari tahlil etiladi. O‘zbek xalq mifologiyasida shomoniy e’tiqodning o‘rni, shomoniylik bilan bog‘liq mifologik tasavvurlar asosida ochib berilgan. «Sarmishsoy» qoyalaridagi petrogliflarning Markaziy Osiyoda istiqomat qilgan qadimgi shomonlar bitiklari ekanli suratlarning Oltoy turkiy qavmlari shomonlari childirmasiga chizilgan suratlar va Oltoy shomonligiga doir materiallar bilan qiyoslash opqali asoslangan. xolos”,-degan gapiga etiborni qaratmog‘imiz lozim. KIRISH Bu yerda shomoniylikni otashparastlik va islomdan oldin paydo bo‘lganligining e’tirofi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Iqtibos boshida samoning ruhlar makoni Kishilik jamiyati tarixida shomoniylik juda ekanligini dalillovchi mulohazalar borligi bizning qadimda paydo bo‘lib, hozirgacha yashab kelayotgan fikrimizni qo‘llab-quvvatlaydi. e’tiqod sifatida ma’lum. Shomoniylikning yetakchi 2. Buddaviylarning ilohlari bo‘lgan budlar belgisi ruhlarga sig‘inish va ularning mavjudligiga yerda bo‘lganliklari uchun bir necha marta yovuz ishonish, ulardan muayyan hayotiy muammolarini hal odam bolalari tomonidan sindirib tashlangan. Birgina qilishda madad olishga asoslanadi. Nazarimizda eng misol, Afg‘onistondagi eng qadimgi budlar tolibonlar qadimgi odamlar tabiatni idora qilib turuvchi ko‘zga tomonidan bombardimon qilindi. Ammo na islom ko‘rinmas kuchlar mavjudligiga ishonishgan. ekstremistlari, na boshqa diniy radikal kuchlar Quyosh Ularning tasavvuridagi mana shu ko‘zga ko‘rinmas xudosini, yoki Ollohni, yoki Bogni, yoki Ko‘k kuchlar o‘z navbatida ikki toifaga bo‘lingan. Birinchi Tangrisini yo‘qota olmaydi; toifasi yaxshilik qiluvchi ezgu kuchlar, ikkinchi toifasi 3. Yerdagi hayot, inson hayoti ko‘zga yomonlik qiluvchi yovuz kuchlardan iborat deb ko‘rinmas mavjudodlar – Gʻayb olamiga mansub qarashganlar. Bizningcha, dunyo dinlari va ilohlar kuchlar tomonidan idora etiladi. Inson taqdiri haqidagi barcha qarashlar ajdodlarimizning mana shu ilohlar tomonidan belgilanadi. Yaxshi va yomon dualistik tasavvurlari natijasida maydonga kelgan. kuchlar o‘rtasida kurash boradi. Kohin, shomon, Jumladan, shomoniylik bilan bog‘liq e’tiqodiy ruhoniy, eshon kabi diniy kasbdagi shaxslar ko‘zga tasavvurlar ham qadimgi ajdodlarimizning ezgulik va ko‘rinmas ikki toifadagi kuchlar orasida bo‘lib, yovuzlik to‘g‘risidagi qarashlari pirovardida o‘zining yuqori turuvchi ilohiga iltijolari orqali u yoki shakllangan. Mazkur mulohazalarimizni asoslash bu kuchlarga qarshi turishga intiladigan vositachi uchun quyidagi jihatlarga e’tibor qaratdik: vazifasini o‘taydi; 1. Iloh–homiy–ruhlarning inson qo‘li 4. Zamin va o‘zga olam borasidagi yetmas makon – Samoda mavjudligi. tasavvurlarning yetakchilik qilishi. Inson olamdan Shomoniylikda ruhlar Gʻayb olamida istiqomat o‘tgach, uning ruhi tanani tark etib samoga ko‘tarilishi qilishadi. Tirik odam Gʻayb olamiga o‘tish va koinotda mangu istiqomat qilishi to‘g‘risidagi imkoniyatidan mahrum. Faqat shomongina u makonga qarashlar arxaik mifologiyada ham shomon sayohat qila oladi. Islomda Olloh Arshi a’loda, yerdagi mifologiyasida ham yetakchilik qiladi. Shomon shohu gadoning Arshi a’loga dasti yetmaydi, mifologiyasida marhumning tanasi ikkilamchi, ruhi otashparastlikda Quyosh xudosining o‘rni samoda, birlamchi o‘ringa chiqadi. Islomda marhum dafn tangrichilikda qadimgi turkiylarning Buyuk Ko‘k etiladi, inson ruhining osoyishtaligi, jannatdan joy tangrisi ham samoda makon tutadi. G.P.Snesarevning topishi uchun “Qur’on” oyatlari tilovat qilinib, duo yozishicha, “Samo olami”– ruhlar makoni bo‘lib, Sibir o‘qiladi. Boshqa dinlarda ham marhum tanasi yoki va Shimol shomonlari go‘yo u joyga ko‘tarilganlar. dafn etiladi, yoki yoqib yuboriladi, yohud suvga Xorazmdagi shomonlikda bu hodisa allaqachon o‘z cho‘ktiriladi. Bu yerda biz insonning o‘limidan so‘ng kuchini yo‘qotgan. O‘rta Osiyo shomonlaridan dastlab uning tanasini zamin olamidan qaysi ko‘rinishda zardo‘shtiylik, keyin esa islom samoni tortib olgan, bo‘lishidan qat’iy nazar Gʻayb olamiga o‘tkazish ruhlar ixtiyorida faqat atrofdagi tabiat qolgan an’anasiga e’tiborimizni qaratmoqdamiz. Chunki jon xolos”[43.B.48]. Shu o‘rinda G.P.Snesarevning va ruhning tanani tark etishi, ruhning dorilbaqoga, keltirilgan iqtibosdagi “O‘rta Osiyo shomonlaridan tanani yer osti, suv osti kabi o‘zga olamlarga dastlab zardo‘shtiylik, keyin esa islom samoni tortib ajralishiga sabab bo‘ladi. Eng muhimi, ruh yo‘qolib olgan, ruhlar ixtiyorida faqat atrofdagi tabiat qolgan ketishi yoki o‘limga yuz tutishi xususida hech bir balki Tomsk shahri atrofidagi tog‘larda, Ozarbayjon, ma’lumotga duch kelmadik. Na diniy, na dunyoviy Qozog‘iston Respublikasidagi qoyalarda, ilmiy adabiyotlarda, na xalq qarashlarida ruhlarning shuningdek, Tuvaliklar va Oltoy turklari faoliyatini butunlay tugashi borasida aniq ma’lumot shomonlarining bubna (childirma, nog‘ora), narta mavjud emas. Ruh tirik ekan u yovuzlik yoki ezgulik (kossul, sandiqcha)larida ham aks ettiril