УЗБЕКСКИЕ ТРАДИЦИИ И ЛИРИЧЕСКИЕ ПЕСНИ

Аннотация

This article is dedicated to Uzbek traditions and lyrical songs. Keyword: folklore, traditions, lyrics, lofar, lullaby wedding, hatna wedding, death, lyrics of the song. УЗБЕКСКИЕ ТРАДИЦИИ И ЛИРИЧЕСКИЕ ПЕСНИ Аннотация. эта статья посвящена узбекским традициям и лирическим песням. Ключевое слово: фольклор, традиции, лирика, лофар, колыбельная свадьба, Хатна свадьба, смерть, лирика песни. Toy qosıqları – Toy máresimleri bolǵan úyleniw toyı, sunnet toy, besik toy sıyaqlı hár qiylı bolǵanınday, onda atqarılatuǵın qosıqlarda hár túrli. Yar-yar qız uzatılar keshesinde aytılatuǵın qosıqlardan biri Lapar - Neke toylarında qızdıń úyinde ótkeriletuǵın “Qız aqshamı”, “Qız bázimi”, “Qız ası”, “Lapar keshesi” dep atalatuǵın bázimlerde lapar aytıladı. Qızlar menen jigitler eki tárep bolıp, dásme-dás aytısqanda, sóz benen tartısıw oynaǵanday boladı. Bul bázimde bir jigit hám qız aldıǵa shıǵıp lapar aytısadı. Besik toy – Ózbekistanda keń tarqalǵan eski shańaraq máresimlerden biri esaplanadı. Bul máresim bala tuwılǵanda jeti, toǵız, on birinshi kúnleri yakı kelin-kúyewdiń ata-analarınıń óz-ara kelisiwleri menenbelgilengen kúnde tiykarınan aǵayın-tuwısqan, qońsı-qobalar menen ótkeriledi. Besik toyınıń basqa máresimlerden parqı sonda, onda er adamlar qatnaspaydı hám tiykarınan háyel-qızlar qatnasadı. Ádette besik toy shańaraqtaǵı birinshi (tuńǵısh) perzent ushın ótkeriledi. Besik toyı Ózbekistanda ulıwma “Besik toyı” deyilse da, bıraq túrli regionlarda aymaqlıq atlarǵa 142 da iye. Mısal ushın Buxarada Govora bandon – besikke baylaw deyilse, Xarezmde “Buvaq yiǵilish” dep aytılǵan. Súnnet toy – Ózbek xalqında áyyemnen saqlanıp kiyatırǵan máresim súnnet toy (ul toyı). Ózbeistannıń túrli aymaqlarında bul máresim “xatna toy”, “Chukron”, “Qolın páklew” sıyaqlı atlar menen júritiledi. Bul máresimda uzaq tarıyxıy dáwirler menen baylanıslı bolıp, insaniyat tarıyxınıń dáslepki dáwirlerindegi ul balalardı bir jas basqıshtan ekinshisine ótiwin arnawlı máresim, initsiyatsiya tárizinde belgilew dástúri tiykarında qáliplesken. Bunday ádetler yaxudiylarda hám islam dini tarqalǵan mámleketlerde dástúrge aylanǵan. Musılmanlarda súnnet toyın ótkeriwden maqset “islamnıń súnnetin orınlaw” bolıp esaplanadı. Bul máresim ul balalarda 3-5-10 jasda ótkerilgen. Dástúrge kóre súnnet toyına tayarlıq jarayanında bir qatar úrp-ádetler (kórpe tigiw, toy sarpaların pishiw hám tigiw) jası úlken hám orta jastaǵı kóp balalı háyellerge tapsırılǵan. Toyǵa deyin bolǵan dáwirde tandır kórdi, sóqim qóydi, másláhat ası sıyaqlı máresimler ótkerilgen. Ólan – Neke toyları, ayırım waqıtları bayram kúnleri, ayırım jıyınlarda saz-áspabsız atqarılatuǵın ólanlar kóbirek sharwalar, diyqanlar arasında tarqalǵan. Mısalı ólanlarda shopan jigit pene shopan qız ózleriniń kewil sezimlerin aytısıp sóz sheshenliginde, adamiylıqta bir-birlerin sınaǵanday boladı, bul bellesiwde tárepler bir-birlerine sawǵalar beredi. Lirikalıq qosıqlar - Xalıqtıń eń jaqsı orzuların sáwlelendirgen, joqarı insaniy paziyletlerdi bay hám shuqır ruwhiy keshirmelerdi sáwlelendirgen, jeke halda hám jámáát bolıp qanday da bır nama arqalı atqarılatuǵın qosıqlarǵa lirik qosıqlar deyiledi. Ishqı-muhabbat temasındaǵı lirikalıq qosıqlar mazmunı, naması, dilge jaqınlıǵı menen óz aldına ajıralıp turadı. Olarda haqıyqıy muhabbattı sıylaw qádirine jetiw, mánawiy hám ruwhıy páklik, opadarlıqtıń qimbat, tábiyiylıǵı sáwlelenedi. Xalıqtıń lirikalıq qosıqlarına tán qásiyetleri sonda, olarda xalıqqa tán bolǵan, kemtarlıq, kewillerdiń pákligi anıq kórinedi.