КОТОРЫЕ БЫЛИ ОДНИМ ИЗ ВИДОВ ФОЛЬКЛОРНЫХ ПРОИЗВЕДЕНИЙ ИСКУССТВА

Аннотация

This article tells about Karakalpak spoons, which are one of the types of folklore works of art. Key word: folklore, sayings, the beginning of the wedding, khawjar, betashar, absence. КОТОРЫЕ БЫЛИ ОДНИМ ИЗ ВИДОВ ФОЛЬКЛОРНЫХ ПРОИЗВЕДЕНИЙ ИСКУССТВА Аннотация. В этой статье рассказывается о каракалпакских ложках, которые являются одним из видов фольклорных произведений искусства. Ключевое слово: фольклор, поговорки, начало свадьбы, хавжар, беташар, отсутствие. Qaraqalpaq qosıqları - toy baslaw, hawjar, betashar, sıńsıw, joqlaw – xalıqtıń ótken dáwirdegi turmısın, onıń ólmes dástúrlik traditsiyaların úyreniwde úlken áhmiyetke iye boladı. Bul xalıq dóretpelerinde xalıqtıń qanday da bir janlı kartinaları berilgen. Al xalıq aytımları – gúlápsan, bádik, yaramazanda xalıqtıń ózin qorshaǵan dúńyanı qalay túsiniwleri sáwlelenedi. Xalqımız qosıqqa bay xalıq. Bular lirikalıq hám tariyxıy qosıqlardan, sonday – aq didaktikalıq, filosofiyalıq termelerden ibarat. Usılar menen birge juwap hám shayırlar aytısı folklorlıq shıǵarmalardıń belgili bir janrın qurap turadı. Folklorlıq shıǵarmalardıń bul túrleri yaddan oylap tabıw (improvizatsiya) máselelerin izertlewde úlken ilimiy qızıǵıwshılıqtı payda etedi. Bunnan bir neshe júz jıllaǵan jıllar dawamında payda bolǵan naqıl hám maqallarda jumbaqlarda xalıq danalıǵı menen tapqırlıǵınıń úlgileri jámlestirilgen. Qaraqalpaq folklorınıń 112 bul janrları basqa xalıqlardıń naqıl hám maqal, jumbaqları menen ulıwmalıq jaqınlıqqa iye bolıw menen originallıǵı menen ayrılıp turadı. Tolǵawlar folklorlıq shıǵarmalardıń óz aldına bir janrı sıpatında mazmun hám forma jaǵınan úlken qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Onda haqıyqatlıqtı súwretlewdiń ózgeshe bir usılı kórinedi. Bul folklorlıq shıǵarmalardıń tariyxında awızeki xalıq dóretpeleri belgili orındı iyeleydi, yaǵnıy bunda jańa zamannıń ósip rawajlanıwınıń real kartinaları kórkem formada súwretlenip beriledi. Xalıqtıń awızeki dóretpelerinde paraxatshılıqtı qorǵaw isleri, xalıqlar doslıǵı, miynet kóterińkiligi hám tariyxıy jaǵdaylar óz sáwleleniwlerin tapqan. Xalıqtıń awızeki dóretpelerinde jańa zaman ideyası, jámiyettegi adamlardıń haqıyqıy obrazları kórkem súwretlenip beriledi. Xalıqtıń awızeki dóretpeleri ózine tán ózgesheliklerge iye bolǵan haqıyqatlıqlarǵa tiykarlanǵan boladı Folklorlıq shıǵarmalarınıń payda bolıwı, taralıwı, atqarılıwı, tiykarınan jámáátlilik dóretiwshilikke xarakterli belgilerge iye hám atqarıwshıları sıpatında jıraw, baqsılardıń, xalıq shayırlarınıń, qıssaqanlarınıń, sheshenlerdiń, ertekshi, qosıqshı, naqılshı, sázende, qatıqulaq kisilerdiń roli ayrıqsha orın tutadı. Olar shın mánisinde jámáátlik dóretiwshiliktiń haqıyqıy aǵzaları. Folklorlıq shıǵarmalar menen ádebiyat baylanısı áyyemgi zamannan baslap kiyatırǵan - janlı protsess. Xalıqlıq shıǵarmalar dóretiw ushın xalıqtıń kóp ásirlik folklorınan paydalanıw obektiv qubılıs bolıp tabıladı. Álbette shın mánisindegi xalıqlıq shıǵarmalar belgili dárejede xalıq dóretiwshiliginen paydalanılmay dóretiliwi múmkin emes. Folklorlıq shıǵarmalar menen ádebiyattıń baylanısı - bul sheberlik máselesibolıp esaplanadı. Jazıwshı xalıqtıń ruwxıy dúnyasın súwretleydi maqset etkenlikten onıń poetikalıq dóretiwshiligine jantaspay ótiwine bolmaydı. Solay etip eń áyyemgi dáwirden baslap biziń búgingi dáwirimizge shekemgi qaraqalpaq awızeki xalıq dóretpeleri bolǵan folklorlıq shıǵarmaları xalıqtıń uzaq dáwirler dawamındaǵı turmıs tariyxınan, úmit hám ármanların óz boylarına jámlestire bilgen shıǵarmalar bolıp tabıladı. Ol uzaq ásirler dawamında qáliplesip, dástlep awız – eki folklorlıq shıhǵarmalar úlgileri, úrp – ádet, dástúrler jazba ádebiyatı arqalı bizge jetip keldi. Bunda hár bir jas áwladdıń tájiriybesi, kóz – qaraslları jámlengen. Sonıń menen birge folklorlıq shıǵarmalar keleshegimiz bolǵan balalardı baxıtlı turmıs ushın gúreske, eń jaqsı joqarı adamgershilik sezimlerge tárbiyalaydı. Bul ullı ózgeshelik búgingi kún turmıs talabına únles keledi. Juwmaqlap aytqanda, Qaraqalpaq xalqınıń folklorlıq shıǵarmaları mazmunı hám forması, kólemi hám funktsiyası jaǵınan, atqarılıwı, taralıwı, dóreliwi hám jasaw jaǵdayları boyınsha ele de úlken izertlewdi talap etedi. Sebebi xalıq dóretpesi dárejesine kóterilgen folklorlıq shıǵarmalar sózsiz xalıq dóretiwshiliginiń altın ǵáziynesinen orın iyelewi sózsiz. 113 Búgingi kúnde de folklorlıq shıǵarmalar xalıqtıń ruwxıy baylıǵı sıpatında onıń mádeniyat tariyxında úlken rol tutadı. Mádeniyattıń rawajlanıwında eń áhmiyetli dáreklerden biri bolıp sanaladı.