ПЕРВЫЕ ДВАДЦАТЬ ТОМОВ КАРАКАЛПАКСКОГО ФОЛЬКЛОРА

Аннотация

This article describes the first twenty volumes of Karakalpak folklore. Key word: folklore, epic, variant, sample, literature, Yalla, art. ПЕРВЫЕ ДВАДЦАТЬ ТОМОВ КАРАКАЛПАКСКОГО ФОЛЬКЛОРА Аннотация. В этой статье рассказывается о первых двадцати томах Каракалпакского фольклора. Ключевое слово: фольклор, эпос, вариант, образец, литература, Ялла, искусство. Qaraqalpaq folklorı-Qaraqalpaq xalqiniń ruwxiy mádeńiyatıniń bay túri. Ol bir neshshe janrlarǵa bólinedi.Olardıń hár qaysısı óz aldına atqarılıw texnikasına iye. Folklor úlgileri uzaq dáwirlerdeń házirgi kúnge shekem jasap keledi. Olardıń geypara janrları waqıt ótiwi menen gónergeń, al geyparaları jańa dáwirge sáykes ózgergeń. Folklorlıq dóretpeler uzaq dówirdiń házirgi kúnge shekemgi tariyxın kórkemlik planda táriyp etedi. Usi kóz qarastan biz folklor tariyxtıń joldasi dep ataymiz. Biraqta folklor tariyx emes, al ol tariyxıy dáwirdiń kórkem dóretpesi. Sonlıqtan ol ádebiyat hám kórkem óner kóleminde xizmet atqaratuǵin obʼekt. Folklor kórkem dóretpe bolǵan menen xalıqtıń materiallıq hám mádeńiy tariyxın eń bahalı material bolıp esaplanadı. Xalqımızdıń kórkem-óner sóziniń payda bolıwı hám rawajlanıwı folklorda berilgeń. Folklor dóretpelerinde xalıqtıń danalıǵı, tapqırlıǵı, sheberligi, asqan qıyali, qaharmanlıǵı, kúshliligi, ázziligi, jaqsılıq tárepi, jamanlıq haqqındaǵı túsinikleri júdá ayqin, túsinikli, sulıw hám ápiwayi formada beriledi. Oktyabr sotsyalıstlik revolyutsiyasınan burin jazba isleri onsha rawajlanbaǵan qaraqalpaqlar arasında folklor úlgileri jedel isletildi hám jaqsı saqlanip keldi. 66 XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń birinshi yarımında onıń bay úlgileri tiykarinan janlı atqarıwshılardıń awzınan jıynaldı.Házirge shekem qaraqalpaq folklorınıń úlgilerin jıynaw dawam etip keledi. Ásirese 50-70 jıllar ishinde folklor dóretpelerin burın jazılmaǵan hám jazılıp alinǵanlarınıń jańa variantların jıynaw isi qızǵın qolǵa alındı.Usınıń nátiyjesinde ÓzSSR Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialı kitapxanasınıń qoljazbalar fondında awız-eki xalıq dóretpesiniń júdá bay bahalı materiallar tiykarinda Qaraqalpaq folklorınıń hár qıyli janrları hár qıylı waqıtta óz aldina kitap bolıp, toplam bolıp basılıp shıqtı. Olardan «qaraqalpaq xalıq naqil- maqalları», «Qaraqalpaq jumbaqları», «Qaraqalpaq xalıq qosıqları», «Qaraqalpaq xalıq ertekleri» úsh kitabın, «Qaraqalpaq xalıq legeńdaları hám anekdotları», «Urıs dówirindegi qaraqalpaq xalıq qosıqları», «Аlpamis» dástanınıń Jiyemurat, Ógiz, Qıyas, Esemurat jıraw variantların, «Qoblan», «Edige»,«Мáspatsha», «Qırıqqız», «Sháryar», «Qurbanbek», «Er Ziywar», «Ǵárip Ashiq», «Góruǵlı», «Bozuǵlan», «Dáwletyarbek», «Qanshayım», «Meńlıqal» dástanların kórsetiw múmkin. Folklor boyınsha kóp ǵana materialdıń toplanıwı, sonıń menen olardıń ayırımlarınıń hár waqıtta basılıp shıǵıwı, eńdi onıń saylanıp alınǵan kóp tomlıǵın basıp shıǵarıwga múmkinshilik tuwdırıp otır. Kóp tomlıq 20 tomnan ibárat bolıp, onda qaraqalpaq ertekleriniń, jumbaqlarınıń, naqıl- maqallarıniń, ańiz hám anekdotlarınıń, qosıqlarınıń, dástúr jırlarınıń, aytıslarınıń, dástanlarınıń úlgileri beriledi.Biraq bul kóp tomlıq barlıq jıynalǵan materiallardı tolıq qamtıy almaydı. Kóp tomlıq tiykarınan folklorlıq tekstlerdeń, hár bir tomlıq aqırında túsindirme sózliklerdeń (коmmeńtariya) turadı. Kóp tomlıqtıń tayarlawshıları hám redaktorları múmkin bolǵaninsha jıynalǵan materiallar tiykarında baspaǵa tayarlanǵan materiallardıń sapasın ideyalıq hám kórkemlik jaqtan joqarı bolıwın kózde tutadı, birinshi gezekte baspaǵa eń jaqsı variantların usınıwǵa háreket etedi.Qaraqalpaq folklorınıń kóp tomlıǵın 5-6 jıl ishinde basıp shıǵarıw uyǵarıldı.Olar bir formatta bir túrli boyawdaǵi muqabalar menen basıladı. Olardıń hár bir tomı folklordıń belgili bir janrın yamasa janrlıq belgili bir tom bolatuǵın dóretpelerin óz ishine aladı. Kóp tomlıqtı basıp shıǵarıwdıń tiykarǵı maqseti- kópshilik oqıwshılar jámiyetshiligin qaraqalpaq folklorınıń tutasqan tolıq úlgileri menen tanıstırıw, xalqımızdıń awızeki dóretiwshiligin máńgilestiriw, olardı ilim-izzertlew jumısına qosıw, usınıń nátiyjesinde xalqımızdıń estetikalıq talǵamnıń rawajlanıwına úles qosıw bolıp esaplanadı. 67