ПРОИЗВЕДЕНИЯ ДЕТСКОГО ФОЛЬКЛОРА И ЕГО СПЕЦИФИКА

Аннотация

This article describes the works of children's folklore and its features. Key words: folklore, children, artwork, music, dances, songs, traditions. ПРОИЗВЕДЕНИЯ ДЕТСКОГО ФОЛЬКЛОРА И ЕГО СПЕЦИФИКА Аннотация. В этой статье рассказывается о произведениях детского фольклора и его особенностях. Ключевое слово: фольклор, дети, художественное произведение, музыка, танцы, песни, традиции. “Jawma kúnim jawma” qosıǵı da xalqımızdıń diyxanshılıq kásibine baylanıslı dóregen qosıqlardan bolıp, onda balalar ata – ana kásibine tilekles bolıp, júdá ıqlas penen atqaradı. Mısalı: Jawma kúnim jawma. Men apamnıń tuńǵıshıman, Qazan qırǵan qırǵıshıman, Jawma kúnim jawma. “Jemisim jerge tógildi” qosıǵı da balalar ushın ayrıqsha Mısalı: Jemisim jerge tógildi, Jer juwsanın berdi, Juwsandı qoyǵa berdim. Qoy qoshantanın berdi. 53 Qosıqtaǵı “jemis, juwsan, qoshantay, qamshı, kól, ǵaz, súyrik” hám taǵı basqa da sózleri balanıń sózlerin bayıtadı. Sonıń menen birge bul qosıq tábiyattıń bay, gózzal kórinislerin balanıń kóz aldına keltirip, onı ózi jasap turǵan ortalıǵı tábiyatın súyiwge úyretedi. Sonday – aq balalarǵa taqmaqlap sanawdı úyretetuǵın qosıqlar da bar. Olardıń qatarına “Birim – bir”, “Bir degenim – biliw” degen qosıqlardı atap kórsetiwge boladı. Mısalı: Birim – bir Ekim – eki, Úshim – úsh, Tórtim – tórt, Besim – bes, Altım – altı, Jetim – jeti, Segizim – segiz, Toǵızım – toǵız, Onım – on. Onbirim - onı tapshı? Bul qosıqtı balalar barmaqların sanap atqaradı. Sol arqalı bala sanawdı bilip aladı. Qosıq arqalı sanawdı úyreniw basqa xalıqlarda da ushırasadı. Bir degenim - biliw , Eki degenim – egew, Úsh degenim – úshek, Tórt degenim – tósek Bes degenim – besik, Altı degenim asıq, Jeti degenim - jelke, Segiz degenim - serke, Toǵız degenim – torqa, On degenim - oymaq, On bir degenim – jumbaq“, - degen sanaw úyretiwshi qosıq balalar ádebiyatında úlken orın iyeleydi. Bala qosıq arqalı onǵa shekem sanawdı bilip, on bir haqqında oylanadı. Ol ne ushın jumbaq, soǵan oy juwırtadı. Bul balanı salmaqlı, parasatlı, hár bir nársege oy juwırtıwǵa uqıplı bolıwǵa umtıldıradı. Sebebi bir sanınan baslap onǵa shekemgi sanlardıń bári bir zat 54 penen atalǵan. Bir - biliw, eki – egew, úsh – úshek, tórt – tósek, ….. hám taǵı basqa, sonda onbirdi ne dep ataw kerek? Áne , bala sol haqqında oylanadı. Oyın oynap aytılatuǵın qosıqlar balalar arasında júdá keń túrde rarqalǵan. Olar balalar oyınlarınıń repertuarı xızmetin atqaradı. Buǵan birinshi „Hákke qayda“ qosıǵın mısal keltiremiz. - Hákke qayda? - Uyasında. - Ne qılıp atır? - Keste tigip atır. - Kestesi qanday? - Alaqanday…. - Dárwazańnıń awzı qaydan? - Óte beriń bunnan. - Neshshe atlasam ótemen? - Eki atlasań óteseń. Bir nan jeyseń be? - Bir nan jeymen, - Al basla! Balalar bul qosıqtı oyın oynap júrip aytadı. Bir bala óz gezeginde kózin tańadı. Barlıq ballar onı „hákke qayda?“ dep baslap, sawalǵa tutadı. Ol „uyasındá dep juwap beredi. Keyninen taǵı – taǵı sawal hám oǵan juwap berilip oyın dawam ete beredi. Kózin tańǵan bala bolsa sızılǵan sızıqtan shıqpay dál júrip, belgilengen dárwazadan ótiwi kerek. Qıysıq ketse ol utılǵan boladı. Utılmaw ushın “dárwazańnıń awzı qaydan?” “neshe atlasam ótemen?” dep te soraydı. Oyınnıń maqseti, bala ulıwma shamalaw menen bayqaǵısh, sezgish bolıwǵa úyreniwi kerek. Hár bir insan anadan birdey bolıp tuwıladı, al sońınan onıń jaqsı yamasa jaman bolıwı tárbiyadan ǵárezli boladı dep beriledi. Sonlıqtan da „uyada ne kórseń, ushqanda sonı kóreseń“ sıyaqlı maqallar dóregen. Folklorlıq shıǵarmaları turmıs sabaqlıǵı, onda adamnıń júris – turısınan baslap oy – pikirlerine shekem barlıq ózgeshelikleriniń jámiyetke sıyımlı, ózine jarasımlı bolıwı sóz etiledi, yaǵnıy hár bir adam onıń dógeregindegi adamlar onnan zálel kórmeytuǵın bolıp jasawı kerek. Bala tárbiyasında onıń barlıq tárepleri esapqa alınadı. Insannıń tárbiyasında aqıl menen is tutılıwı jáne de jeti ólshep bir kesiwge dıqqat awdarılıwı zárúr. Folklorlıq shıǵarmalardıń hár bir danalıq sózlerinde, naqıl – maqallarında tereń máni, adamnıń aqıl – sezimin iyelep alatuǵın qúdiretli kúsh bar. 55