ДЕТСКИЙ ФОЛЬКЛОР И ЕГО ВИДЫ

Аннотация

This article describes the works of children's folklore and its types. Key words: folklore, children, songs, dates, sermons, music, dancing, education. ДЕТСКИЙ ФОЛЬКЛОР И ЕГО ВИДЫ Аннотация. В этой статье рассказывается о произведениях детского фольклора и его видах. Ключевое слово: фольклор, дети, песни, свидания, проповеди, музыка, танцы, воспитание. Balalar folklorı – xalıqlıq qádiriyatlardıń kóplegen belgilerin ózinde saqlap kiyatır, óspirimler onı óz oyınları, oy – qıyalınıń ushqırlıǵı, yadlawı arqalı keyingi buwınǵa jetkerip otıp. Xalqımız balanı óziniń isin dawam ettiriwshi áwlad yaǵnıy óziniń keleshegi dep esaplaydı. Sonıń ushında balanı tárbiyalawǵa umtıladı, ózleriniń aqıl – násiyat hám taǵı basqa júrek sózlerin arnaydı. Sonıń ushında kishkene balalar dúnyasına qolaylastırılıp, balalar folklorı dúzilgen. Onıń úlken bir tarawı balalar folklorlıq qosıqları bolıp esaplanadı. Balalar qosıqları kewilge qonımlı názik, gózzal, estetik zawıqlı sezimlerge tolı bolıp keledi. Sonlıqtan onıń tili jeńil, balalar onı tez yadlaydı. Balalar folklorlıq qosıqların bir neshe túrlerge bólip qarawǵa boladı. 1. Taqmaq qosıqları, 2. Oyın-sawıq qosıqları, 3. Ótirik óleńler. 47 Balalar qosıqlardı anıq etip, taqmaqlap aytadı. Qosıqtıń hár qatarı diklomatsiyalıq ırǵaq penen aytıladı. Bunı taqmaq qosıqları deymiz. Mısalı: - Háy, túlgishek, túlgishek, Túnde qayda barasań? - Mamamnıń úyine baraman, - Mamań saǵan ne berer? - Eshki sawıp sút berer, - Eshkisiniń súti joq, Ilaǵınıń putı joq. Taram, taram et berer, Onı qayda qoyasan? - Tal túbine qoyaman. - Iyt alıp ketse ne qılasań? - Iyt awzınan alaman. Batırxanǵa baraman. - Batırxannıń nesi bar? - Ushar, ushar qusı bar, Ushıp ketti hawaǵa, Qaytıp tústi dáryaǵa, Dárya suwın qurıttı, Aq shabaǵın shiritti, Eki baydıń jurtında Eki tıshqan urıstı, Saqal murtın julıstı. “Túlkishek” qosıǵı xalıq ishine keń taralǵan. Bunı bilmeytuǵın, yadqa aytpaytuǵın bala joq desekte boladı. Balalar duńyasına júdá jaqın, bolıp dóretilgen qosıq bolıp esaplanadı. Bul qosıqta túlkishek penen bala ortasında soraw – juwap júrgiziledi. Qıyın berilgen sorawlarǵa da túlkishek tapqırlıq penen tez juwap qaytaradı. Sózden hesh utılmaydı. Bul qosıqtıń tárbiyalıq áhmiyeti oǵada úlken. Bunda balanı pikirlewge, tapqırlıqqa, tez oylap tabıwǵa úyretedi. Sonıń menen birge bul qosıqta hár bir sóz anıq, túsinikli, taqmaqlap aytıladı. Bul nárse balanı durıs sóylewge, gápti tolıq óz ornında tawıp, orınlı aytıwǵa úyretedi. “Ha, túyeler, túyeler” qosıǵı da balalardıń qızıǵıwshılıǵın arttıradı. 48 Ha túyeler, túyeler, Duzıń qayda túyeler? Balqan tawdıń basında. Balıq oynar tusında. Bul qosıq xalqımızdıń turmıs tariyxınan, kásibinen maǵlıwmat beredi. Filologiya iliminiń doktorı professor Q.Ayımbetov óziniń “tariyxıy qosıqlar, jırawlar repertuarında” degen maqalasında (“Ámiwdárya” № 7, 1964) “xalıq qosıqları hár bir dáwirdiń sotsiallıq dúzilisine baylanıslı turmıslıq waqıyalar tiykarında dóreytuǵın bolǵanlıqtan ol birdeyine tariyxqa qosımsha maǵlıwmat berip otıradı” – degen edi. Sol aytqanday bul qosıq arqalı túyege artıp duz satıw kásibin, jerimizdiń geografiyasın, ondaǵı taw atamasın, balıqshılıq jer ortalıǵın kóremiz. Bul qosıq xalıq turmısınan dóregen onıń tariyxınan dárek beredi eken.