ВОСПИТАНИЕ ДЕТЕЙ НА ОСНОВЕ КАРАКАЛПАКСКИХ ПОСЛОВИЦ И ПОГОВОРОК

Аннотация

This article talks about parenting through proverbs. Key word: folklore, children, proverb, saying, riddle, Yalla, music. ВОСПИТАНИЕ ДЕТЕЙ НА ОСНОВЕ КАРАКАЛПАКСКИХ ПОСЛОВИЦ И ПОГОВОРОК Аннотация. В этой статье рассказывается о воспитании детей через пословицы- поговорки. Ключевое слово: фольклор, дети, пословица, поговорка, загадка, Ялла, музыка. Saz ásbapları qay – qaysı zamanda da balalardıń estetikalıq sezimin ósirip, muzıkalıq qábiletin bayıtıp kelgen. Olardıń ápiwayı túrleri bóbeklerdi jubatıw, oynatıw ushın qollanılǵan. Áwelgi waqıtta oyınshıq ornın basqan shıldıraq, shıldırmaq, shıńqıldaq, shińkildek, shańqıldaq, toqıldaq, úwilder, gúmbirek, dúńkildek, dińkildek hám t.b. ásbaplar keyin ala jetilistirip, basqa da maqsetlerde paydalanılǵan. Alayıq, balalar turmısında: Dińgildekti birew sherter, Kóshekti birew erter, - degen naqıl keń taraǵan. Usınnan kórinedi, bul ásbap keyinshelik óz xızmetin keńeytken tárizli. Saz ásbaplarınıń atları sóz arasında aytılatuǵın naqıl – maqallarda da jiyi tilge tiyek etiledi. Irǵaǵanıń bir kepshik, Ishqırıǵıń jer jarar, - degen júyeli sóz bar. Qaraqalpaq xalqında bul naqıldıń basqa variantları da gezlesedi (Mıs.: “Aydaǵanıń altı eshki, ayqaylawıń jer jarar” hám t.b.). Elek taqıletindegi ıdıs túri bolǵan kepshik geyde balalardıń qaǵıp oynaytuǵın saz ásbapı ornında 22 da qollanıladı. Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, ertedegi xalıq seyillerinde onı eresekler de súyemellewshi ásbap sıpatında paydalanǵan. Sonǵı waqıtlarda usı saz ásbabı qayta tiklenip, qaraqalpaq xalqınıń kópshilik bayramlarında da alıp shıǵıla basladı. Xalıqtıń neshshe ásirler dawamında ruyxıy talabın qanaatlandırıp kelgen milliy saz ásbaplarına baylanıslı dáreklerdi jumbaqlardan da tabamız. Máselen: Awızı bar da, kózi joq, Awazı bar da, sózi joq, - degen jumbaqta tiykarınan sıbızǵı ásbabı názerde tutılǵan. Onı úshbulaq (úshpelek), balaman, nay kibi úplemeli ásbaplarǵa qatnaslı da qollana beredi. Jumbaq jasırıw balalar oyınlarında ayrıqsha orın iyeleydi. Balalar óz túsinik dúnyasına sıyǵan hár bir nárseni, qubılıstı jumbaq arqalı tolıǵıraq ańlaydı. Jibin ursań jırlar, Qulaǵın bursań shırlar, - degen jumbaqta dombıra tipindegi asbaplar mısal etilgen. Buxara qaraqalpaqlarında laqay, qossaz, duwtar, sherter, dıńǵır, dembire sekilli perdeli – perdesiz shertilmeli ásbaplardı jalpılamay “dombıra” dep te ataydı. Bul uǵım tar mániste toǵız yaki on úsh perdeli ishekli saz ásbabına da qollanıladı. Qońırawdıń balalar oynawına qolay “qońırawsha” atalǵan túri tuwralı: Jez otawdıń ishinde, Jezdem atı kisner, - degen jumbaq dóretilgen. Qońırawshanı balalar “qıńǵıraw”, “shıńǵıraw” dep te ataydı. Onıń birneshewiniń qamshı sabınday iymek aǵashqa taǵılǵanı shańǵırıq dep ataladı. Hár máwsimniń óz quwanıshları bar. Báhárde kókten jawın soraǵan balalar top bolıp turıp: Jawın jawalaq, Shaylıq sawalaq, Jeyik zaǵara, Shalayıq naǵara, - dep tilek aytadı. Usı teksttegi naǵara soǵılıp oynalatuǵın saz ásbabı bolıp, ol haqqında qaraqalpaq folklorında oǵada kóp maǵlıwmatlar ushırasadı. Naǵara (naǵıra, naqıra) kóbinese ǵalabaxalıqlıq jıyınlarda, áskeriy sheriwler payıtında oynalǵan. Usınday taǵı bir saz ásbabı – shıń. Balalardıń atarmashaq (“atıspashaq”) hám tıǵılmashaq (“jasırınmashaq”) oyınlarında usı ásbaptıń atı keltiriledi: Attım – battım, Shıńnan attım, Shıń qulattım, 23 Shıń qaqtım, Shırıldawıq, Shımshıq, Sen tur, Sen shıq! Bul qosıq balalar oyınlarınıń sanama basqıshında aytıladı hám ol kóp variantlı bolıp keledi (Mıs.: “Attım – battım, buqqa battım…”). Onda shıń ásbabınıń tilge alınıwı, áskeriy – demokratiyalıq dáwirlerdi esletip turadı. Sonday – aq, burınǵı waqıtlarda jawıngerlik mashqılarda, jeńis máresimlerinde keń paydalanılǵan dep, dańǵıra, shındawıl, dabıl, dawılpaz, jelbuwaz, gernay, sırnay sıyaqlı ásbaplardıń tek atınıń emes, al ayırım túrlerniń de keyinirek balalar dóretiwshiliginen orın iyelegenligi folklorlıq úlgilerde sáwlelenip qalǵan. Balalar bul ásbaplardı egin – tigindi quslardan qorıǵanda, shegirtkelerdi quwǵanda da hájetine jaratqanlıǵı málim.