“НОЧЬ” ХРОНОТОП В ПОВЕСТИ М.НЫЗАНОВА “ДВА КРОВОЖАДНЫХ”

Аннотация

This article examines the consept of “chronotope” in literature, the chronotope “night”, artistic service and the features of the use of the chronotope “night” in the story “Two Bloodthirsty” by M.Nızanov. Key words. Chronotope, “night” chronotope, comparative typological analysis. “НОЧЬ” ХРОНОТОП В ПОВЕСТИ М.НЫЗАНОВА “ДВА КРОВОЖАДНЫХ” Аннотация. В данной статье рассматривается понятие “хронотоп” в литературе, хронотоп “ночь”, художественное служение и особенности использования хронотопа “ночь” в повести М.Нызанова “Два кровожадных” Ключевое слово. Хронотоп, “Ночь” хронотоп, сравнительно-типологический анализ. Muratbay Nızanov qaraqalpaq oqıwshılarına satirik, scenarist bolıw menen birge jazıwshı sıpatında da belgili. Onıń “Aqshagúl”, “Ashıq bolmaǵan kim bar”, “Eki ananıń qızı”, “Aqıret uyqısı” hám de “Eki qanxor” h.t.b povestleri oqıwshılarǵa jaqsı tanıs bolıw menen birge, qaraqalpaq ádebiyatında da qaharman obrazın jaratıw, shıǵarma kompoziciyasıń ózgeshe usılda qurıw sıyaqlı ózgeshelikleri menen jańalıq boldı. Jazıwshınıń kórkem shıǵarmaları haqqında ádebiyattanıw iliminde Q.Orazımbetov, [1] P.Nurjanov [2] hám J.Sagidullaevalar [3] óz pikirlerin bildirgen. Degen menen jazıwshı povestleri, sonıń ishinde povestlerdegi xronotop máselesi ádebiyattanıw kózqarasınan ele arnawlı izertlewge tartılmadı. Sol sebepli, biz maqalamızda xronotop máselesine hám de jazıwshınıń “Eki qanxor” povestinde “tún” xronotopınıń qollanılıw ózgesheligi hám kórkemlik xizmetlerin úyreniwge háreket ettik. 497 “Xronotop” termini ádebiyattanıwǵa eń dáslep M.Baxtin tárepinen kiritilip: “Ádebiyatta kórkem qabıllanǵan waqıt hám mákannıń óz ara birligin xronotop deymiz”,-dep anıqlama bergen edi. [4:234] Xronotop – álem hám adam múnásebetlerin súwretlewde, qaharman kewlindegi tolǵanıslar, azap, onıń ózińe ǵana tiyisli ruwxıy kórinislerdiń eń tereń ózeklerin tolıq seziwde, jazıwshınıń kórkem-ideyalıq maqsetin bayanlawda hám de shıǵarmanıń mazmun hám formasın ashıwda xizmet qıladı. [5:146] M.Nızanovtıń “Eki qanxor” povestinde de “tún” xronotopı jazıwshınıń aytajaq ideyasın hám shıǵarma mazmunıń ashıp beriwde sheber qollanılǵan. “Tún” xronotopı haqqında ilimpaz A.B.Esin bılayınsha jazadı: “Mifologiyada tún jawız kúshlerdiń ústemlik etiw waqıtı, tań atıwı, qorazdıń shaqırıwı bolsa olardan qutılıw waqıtı bolıp keledi”. Qaraqalpaq ádebiyattanıwında lirikalıq xronotop máselesin izertlep atırǵan G.Zinatdinova óz magistrlıq jumısında ilimpazdıń usı pikirin basshılıqqa alǵan halda, qosımsha etip: “XIX-XX ásirlerde bul dástúr emocionallıq-psixologiyalıq oylardıń jekkelikke umtılıwı, individuallasıwı nátiyjesinde ózgeriske ushıradı. Nátiyjede, ataqlı rus shayırı A.S.Pushkinniń hám belgili ózbek jazıwshısı A.Muxtordıń dóretiwshiliklerinde tún oylarǵa beriliw, A.Axmatova lirikalarında tınıshsızlanıw, saǵınıw waqtına aylandı.”, -dep pikir bildiredi. [6:54] Haqıyqatında da, mifologiyada jawızlıq waqıtı bolǵan “tún” jazba ádebiyatta hártúrli maqsetlerde qollanıla basladı. Avtorlar “tún” xronotopınan ózleriniń aytajaq ideyasına sáykes qollana otırıp, onıń kórkemlik xizmetlerin bayıttı. Mısalı, “Eki qanxor” shıǵarmasında “tún” xronotopı hártúrli kórkemlik xizmetlerde jumsalǵanıń kóriwimizge boladı. Shıǵarmanıń birinshi bóliminde, yaǵnıy, “Birinshi qanxordıń ángimesi”nde juwas jigit Miyirbek hám onıń hayalı sumlıqlı Ayparsha, olardıń basınan ótken waqıyalar, Miyirbektiń qamalıw sebepleri sóz etiledi. Ekinshi bóliminde nárenjan Oralbay hám onıń ómirindegi waqıyalar, kúyewlerin óltirip aqsha toplaytuǵın Sáwle haqqında sóz etiledi. Shıǵarmanıń eki bóliminde de dáslep “tún” xronotopı jawızlıq, iplaslıq waqıtı sıpatında qollanıladı. Mısalı, birinshi bólimde Ayparsha óziniń sum maqsetine erisiw ushın Miyirbekti túnde xanasına shaqırıwı, [7:139] túnleri úyine qaytpastan kúyewine qıyanet qılıwı. Bulardıń bárshesinde “tún” iplaslıq, ádepsiz is-háreketler, jamanlıq waqıtı sıpatında qollanılǵan. Al, Miyirbektiń túnde Ayparshanıń qıyanetiniń gúwası bolıwı, sol túni Ayparshanıń qanday hayal ekenliginiń ashılıw orınlarında “tún” xronotopı sırlardıń ashılıw waqıtı sıpatında kózge túsedi. 498 Al, ekinshi bólimde Sáwleniń ómirlik joldasların qıdıqlap óltiriwi hám deńi saw adamlardıń birden ólip qalıwı mine usı “tún”de júz berip, haqıyqıy jawızlıq waqıtı sıpatında qollanıladı. M.Nızanov bul povestinde “tún” xronotopınan tek ǵana jawızlıqtı súwretlewde emes, qaharman sanasınıń oyanıw waqıtı sıpatında da qollanadı. Mısalı, hár kúni túnde oylarǵa shúmip, ómiri haqqında oylaytuǵın Miyirbek bir kúni túnde kesh kelgen Ayparshınıń telefon sáwbetinen ózin kútip turǵan ayanıshlı taǵdirin biledi hám sol máháli onıń ruwxıy álemi gúyzeliske túsip, sanasında oyanıw júz beredi. Bul onıń ishki monologı arqalı ashıp beriledi: “Ózińdi qolǵa al, Miyirbek! Sen adamsań ǵoy, sen erkekseń ǵoy, nege endi namısındı shılǵaw etip atırǵanda da shıdap turasań. Etin sonshelli ólip ketkeń be! Ákeń menen rızalasa almay qalǵanıń ushın kim juwapker! Anańnıń sońǵı wásiyatların ayaq astı etkeniń ushın kim gúnaka