“Бино-пойдевор-замин” тизимининг ўзаро биргаликда ишлашини ҳисоблашда, намоён бўладиган асосий самарадорликлар

Аннотация

This article presents a solution to a complex complex problem, consisting of three necessary independent blocks in the calculation of the "Building-foundation-soil" system. Solutions were recommended for issues such as evaluation of ground stiffness, building stiffness, and interaction with the building and deformable ground. The main purpose of these solutions is to determine the real (actual) loads on the soil and its deformations, as well as stresses in the above-ground structural elements of the building, taking into account the stiffness of the soil, for which the requirements for the joint analysis of the building and earth are met. Key words: construction, soil subsidence, deformation, foundation, rigid, stress, reinforcement-deformation. Илмий-техник таррақиётнинг ўсиши билан аҳолининг тобора кўпроқ янги бино ва иншоотлар қуришга бўлган эҳтиёжи ортиб бормоқда. Шу билан бирга, бинолар 178 конструкциялари оралиғи ва қаватлар сонининг ошиши нуқтаи назаридан, уларнинг замонавий лойиҳалаш ечимлари мураккаблашади. Бино ва иншоотларни қуришда, грунт қатламлари ўта нотекис бўлган заиф заминларга, кўпинча катта, бир неча минг тоннагача нотекис юкларни ўтказиш билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилиш керак бўлади. Бундай ҳолда, ер усти конструкцияларини, замин грунтларининг ўта нотекис чўкишини ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаш керак бўлади. Биноларни хавфли нотекис чўкишлардан сақланишнинг икки йўли мавжуд. Биринчиси, чўкишнинг абсалют қийматлари пасайишини максимал камайтириш, у ҳолда нотекис чўкиш текислиги ҳам минимал даражага тушади. Бу усулнинг камчилиги унинг қимматлиги (чуқур устун қозиқли пойдеворни ўрнатишга эҳтиёжлиги) ва баъзи ҳолларда уни амалга оширишнинг мумкин эмаслигидир. Иккинчи усул, ер усти конструкцияларини, замин чўкишиининг тарқалишини ҳисобга олиб лойиҳалаштиришдир. Бунинг учун бино ва заминнинг биргаликда ҳисоблашни талаб даражада бажариш зарурдир. Бино ва заминнинг биргаликда деформацияланиши масаласини ўрганиш натурал кузатувлар натижаларига асосланади. Ҳар хил бикирликдаги бинолар учун заминнинг нотекис деформацияларини ўрганишда катта тажриба тўпланган. Бу муаммо устида қуйидаги олимлар илмий тадқиқот ишларини бажармоқдалар: Т.Ш. Ширинкулов, Б.Д. Васильев, В.Г. Симагин, П.А. Коновалов, М.Ю. Абелев, Д.Е. Польшин, Е.А. Сорочан, С.Л. Голубев, Н.Н. Клименко, Г.К. Шилов, Ю.Н. Посяда, А.М. Дондыш ва бошқалар[1,2,3,4]. Тадқиқотларнинг аксарияти асосан бир томонлама бўлиб, улар фақат замин грунтларининг моделини такомиллаштиришга ва ташқи таъсирлар остида пойдеворлар учун тегишли туташ муаммоларга амалий қулай ечимларни ишлаб чиқишга бағишланган. (пойдевор устидаги конструкцияларнинг бикирлиги ҳисобга олинмаган). Замин ва пойдеворнинг туташ нуқталарига мос келадиган вертикал кўчишларининг тенглиги тўғрисидаги шартни бажариш билан бикирлиги чекланган пойдеворни ҳисоблаш муаммолари ҳал қилинган. Аслида, пойдеворлар ҳар доим пойдевор устидаги конструкциялар билан боғлиқ бўлади. Шунинг учун биз “бино-пойдевор-замин” тизимининг биргаликда ишлашини кўриб чиқамиз. Шундай қилиб, ташқи таъсирлар остида пойдевор ва замин билан ўзаро туташ(контакт) шартларидан, балкасимон пойдеворнинг ҳақиқий ишлаш ҳолатлари кескин фарқ қилади. Бу қоида, айниқса, пойдевор конструкциялари махсус бикирлиги билан ажралиб турадиган ва балкасимон пойдеворга маҳкам ўрнаштирилган катта ўлчамли (каркас, йирик панелли ва бошқалар), замонавий конструкцияли бинолар пойдеворларига тегишлидир. Балкасимон пойдеворларнинг эркин эгилишининг олдини олишда, бир бутун сифатида ифодаланадиган пойдевор конструкциясига, унинг устига жойлаштирилган конструкциялар бикирлиги таъсири натижасида пойдевор салқилигининг ҳисобланган қийматлари сезиларли даражада камаяди ва шу сабабли иқтисодий самарага эришилади. “Бино-пойдевор-замин” тизимида барча ҳаракатларни амалга оширадиган асосий бўғин бино ҳисобланади, чунки якуний таҳлилда унинг хизмат кўрсатиш қобилиятига асосий эътибор берилади. Деформацияланадиган заминлардаги биноларни кузатиш ва экспериментал тадқиқотлар натижалари шуни кўрсатадики, уларнинг хизмат кўрсатишга яроқлилиги ва мустаҳкамлиги бутун бинонинг деформацияланиш қийматлари ва унинг таркибий конструктив элементлари билан аниқланади. Шундай қилиб, балкасимон пойдеворлар ҳисоблаш схемаларининг афзаллиги уларнинг соддалиги ва “бино-пойдевор-замин” тизимининг кучланганли- деформацияланганлик ҳолати ҳақидаги маълумотларни ва дастлабки маълумотларнинг ҳар хил вариантлари билан тезда олиш имкониятини беради. 179 “Бино-пойдевор-замин” тизимини ҳисоблашда учта мустақил блокдан иборат мураккаб комплекс масалани ҳал қилиш зарур бўлади: - заминнинг моделини танлаш, қаттиқлик хусусиятларини баҳолаш; - бино конструкциясининг бикирлигини баҳолаш, яъни, алоҳида элементларнинг тузилиши ва мослашувчанлигини (податливость) ҳамда улар орасидаги алоқаларни ҳисобга олган ҳолда унинг ҳисоблаш моделини танлаш; - бино конструкциясининг деформацияланадиган замин билан ўзаро таъсирини ҳисобга олган ҳолда, яъни, туташ масаласини ҳал қилиш; Заминнинг қаттиқлик хусус