Кўп қаватли каркасли биноларнинг асосий юк кўтарувчи конструкцияларини ўзаро бирикиши ва уларнинг зилзилабардошлигини ошириш йўллари

Аннотация

Ушбу мақолада темир-бетон синчли бинода устунларнинг тўсинларлар билан бирикиш бурчаклари шаклларининг бино деформация-кучланганлик ҳолатига таъсири ўрганилган ва бинонинг техник холатини бахолаб уни холатини яхшилаш орқали бинонинг хизмат даврини узайтириш хамда зилзилабардошлигини ошириш кўриб чиқилади. Калит сўзлар: Темир-бетон, устун, тўсин, бикрлик, бино модели, биноларнинг зилзилабардошлиги, зилзила ҳудуди, cинчли бинолар, комьпютер дастурлари, ёғоч. Аннотация данной статье изучено влияние формы углов пересечения колонны с ригелями на напряженно-деформированное состояние железобетонного каркасного здания и методика определения технического состояния зданий, и способы усиления с целью продления срока службы и сейсмической безопасности зданий и сооружений. Ключевые слова: железобетон, колонна, балка, девственность, модель здания, сейсмостойкость зданий, зона землетрясения здания, компьютерные программы, дерево. Annotation In this article was researched influence of the forms of corners where crossing the columns with beams on the stressedly-deformed condition of the ferroconcrete building and the technique of determining the technical state of buildings and ways to strengthen in order to prolong the life and seismic safety of buildings and structures. 132 Keywords: Reinforced concrete, column, beam, virginity, building model, earthquake resistance of buildings, earthquake zone 、 buildings, computer programs, wood. Марказий шахарларда қурилган аксарият бинолар, кўп қаватли бинолар бўлиб, улар синчли, ғиштли ва йирик-панелли биноларни ташкил қилади. Бинолар конструктив тизимига кўра синчли бинолар бошқа тизимдаги биноларга қараганда зилзилабардошлиги паст бинолар ҳисобланади. Уларнинг зилзилабардошлигини ошириш бўйича бир неча ишлар амалга оширилган бўлиб, улар қурилиш меъёрлари ва қоидаларида ўз ечимларини топган. [1] Синчли бинолар материалига кўра темир-бетон, пўлат ҳамда ёғоч материаллардан қурилиши мумкин. Аксарият синчли бинолар темир-бетон конструкцияларидан ташкил топган бўлиб, улар йиғма ёки қуйма тарзда бунёд қилинган. Кўп йиллик тажрибадан маълумки, синчли биноларда ташқи таъсирлар натижасида бузилишлар асосан устун ва тўсинларнинг бирикиш тугунларида рўй беради. Шундай экан, синчли биноларнинг зилзилабардошлигини ошириш, яъни конструкциялардаги ташқи кучлар таъсирида уринма ва нормал кучланишлар қийматларини камайтириш муҳим ва долзарб масала ҳисобланади. Синчли биноларнинг асосий юк кўтарувчи конструкциялари, устун ва тўсинлар бирикиш бурчаклари шакли тўғри бурчак шаклида бўлиб, уни ўзгартириш орқали бино конструкциялардаги деформацияланиш-кучланиш ҳолатини ўрганиш муҳим ва қизиқарли масала ҳисобланади. Бу шаклни тўғри бурчак, ёйсимон ва трапециясимон шаклларда олиш мумкин.[2]. Маълумки, ёйсимон шаклда муҳим нуқталар ва бурчаклар бўлмаганлиги сабабли унда кучланишлар концентрацияси пайдо бўлмайди. Тўғри бурчак ва трапециясимон шаклларда эса, кучланишлар концетрацияси муҳим нуқталарда яъни чизиқлар кесишиш нуқтасида, бурчакларда пайдо бўлади. Шаклларнинг бу хусусияти бино деформацияланиш-кучланиш ҳолатига таъсир қилиши бир ҳол бўлганлиги учун, синчли биноларда устун ва тўсинларнинг бирикиш бурчаклари шаклларини тўғри бурчак, ёйсимон ва трапециясимон шаклларда олган ҳолда бинони зилзила кучи таъсирига ҳисоблаб, унинг деформация-кучланганлик ҳолатини ўрганиш муҳим ва долзарб масала ҳисобланади. Тарихий обидаларда ҳам, асос призмасининг тўғри тўртбурчак шаклидан барабан конструкциясининг айлана шаклидаги асосига ўтиш учун девор баландлиги бўйлаб бир неча арка конструкциялари қурилган ҳамда кўпбурчак шакл пайдо қилинган. Аркалар сонини кўпайтириш билан, кўпбурчак шаклидан айлана шаклига, яъни барабан конструкциясининг асосига ўтилган. Обиданинг бу қисми гумбаз ва барабан конструкцияларида пайдо бўлган зўриқишларни гумбазнинг айлана шаклидан аркалар орқали тўғритўртбурчак шаклдаги асос призмасига узатилган. Обидаларда бу қисми мохирона тарзда қурилган бўлиб, кўп йиллик зилзилалар таъсирида бузилмасдан, ташқи таъсирларни асосга узатиш вазифасини бажариб келаётганлиги кўп йиллик тажрибадан маълум. [3] Синчли бинода устун ва тўсинлар бирикиш тугунлари шаклларининг бино зилзилабардошлигига таъсирини ўрганиш мақсадида бурчак шакллари тўғри бурчак, ёйсимон ва трапециясимон тарзда олинган бўлиб, уларнинг изометриялари 2,3 ва 4- расмларда ўз аксини топган. Мисол тариқасида, лойиҳага асосан темир-бетон синчли беш қаватли бино олинган бўлиб, унинг режадаги ўлчами 18×12 м ни, устунлар кўндаланг кесим ўлчами 0.4×0.4 м ни ва тўсинлар ўлчами эса 0.4×0.6 м ни ташкил қилади (1-расм). 133 Расм.1. Темир-бетон синчли беш қаватли бино режаси Расм.2. Устун ва Расм.3. Устун ва Расм.4. Устун ва тўсинларнинг бирикиш тўсинларнинг бирикиш тўсинларнинг бирикиш бурчаги тўғри бурчак бурчаги ёйсимон шаклда бурчаги трапециясимон шаклда шаклда Мамлакатимиз ер майдони зилзилавий ҳудудда жойлашганлиги сабабли биноларни лойиҳалашда уларни зилзила кучи таъсирига ҳисоблаш муҳим аҳамият касб этади. Шунинг учун танланган бинонинг уч ўлч