Ўзбекистон республикасида амалда сейсмик ҳимоя қурилмалари қўлланилган кўп қаватли бинолар ҳамда уларнинг техник ҳолати

Аннотация

In this article the influence of the multilayer elastomeric supports on the dynamic characteristics of the large-panel nine-storey building in the city of Tashkent has been determined and compared based on the results of the in-situ measurements. Key words: Seismic effects, natural vibration period, vibration damping decrement, measuring complex, elastomer bearings, displacement amplitude, dissipative properties. 1970-80 йилларда ЎзР ФА Механика ва иншоотлар сейсмик мустаҳкамлиги институтида кўп қаватли биноларда сейсмик таъсирларни сўндирувчи қурилма, хусусан кўп қатламли эластомер таянчдаги биноларни ҳисоблашнинг назарий асослари ва усуллари ишлаб чиқилган. 1966-97 йилларда Тошкент ш., Госпиталний м/р №7э уйда кўп қатламли эластомер таянчдаги 9 қаватли, 36 хонадонли ноёб экспериментал йирик панелли турар-жой биноси қурилган. Институт мутахассислари томонидан олиб борилган назарий ва экспериментал тадқиқотлар натижалари Тошкент шаҳрининг 9 баллик зонасида йирик панелли биноларга сейсмик юкларни 3-4 мартагача, яъни зилзила интесивлигини 1,5-2 баллга камайтириш имкониятини кўрсатди. 1996-97 йилларда биноларни статик синовлари А ва В бўйлама ўқи бўйлаб ўрнатилган ва ҳар бири 200 ва 100 тоннали юк кўтариш имкониятига эга бўлган иккита домкрат ёрдамида ўтказилган [1]. 1997 йилда бинонинг охирги қавати шифтига ўрнатилган кучли В-3 вибромашина ёрдамида динамик синовлари ўтказилган [2]. Вибромашина, арматурадан ясалган махсус ишлаб чиқилган маҳкамлагич ва тиргаклар ёрдамида шифтга қаттиқ маҳкамланган махсус металл рама ёрдамида маҳкамланган. 70 Олинган экспериментал тадқиқотлар натижалари Тошкент шаҳри шароити учун йирик панелли 148 сериядаги биноларда кўп қатламли эластомер таянчларни қўллашни самарадорлигини кўрсатган. Экспериментал бинонинг конструктив асоси қилиб, чўкиш чокидан иборат ҳамда иккита қисмдан ташкил топган 148-014 СПИ/1.2.У.93 [1], серияли йирик панелли 9- қаватли турар-жой биносининг типдаги блок-секцияси олинган (1-расм). Пойдевор билан блок секциянинг ярми кўп қатламли эластомер таянчларда, қолган ярми эса оддий анъанавий усулда тикланган пойдеворда (2-расм) жойлашган. Кўп қатламли эластомер таянчлардаги битта бўйлама ички деворли бинонинг блок секцияси ўқлари бўйича 19х10.8 м ўлчамга эга. Деворлар қадами ўхшаш қаватларда қаватнинг баландлиги 3 м ни, кўндаланг йўналиш бўйича 5,4х5,4 м, бўйлама йўналиш бўйича девор қадами 3,9х3,0 м ташкил қилган. Ташқи бўйлама деворлар икки қаватдан ташкил топган бўлиб, қалинлиги 0,35 м, шундан 0,16 м қалинликдаги ички кўтариб турувчи қатлами В15 (М-200) синфли оғир бетондан ҳамда 0,19 м қалинликдаги ташқи қатлами сувоқ қатлам вазифасини бажарувчи цемент қоришманинг декоратив ҳимоя қатлами В-3,5 (М-50) синфли теплоизолацияли керамзитбетондан тикланган. Барча ички деворлар бир хил 0,16 м қалинликда В15 (М- 200) синфли оғир бетондан бунёд қилинган. Бинонинг контури бўйлаб таянган ёпма плиталарининг қалинлиги 0,16 м ташкил қилган. Цокол панеллари ташқи ва ички панеллар қадамини такрорловчи монолит конструкцияларга алмаштирилган. Кўп қатламли эластомер таянчли бинонинг цоколли, шу сериядаги оддий ўхшаш бинолардан принцип жиҳатидан фарқ қиладиган конструкциялардан ташкил топган. Кўп қатламли эластомер таянчлар цилиндр шаклида бўлиб, металл ва резина [1], қатламларидан ташкил топган (2-расм). Бинонинг четлари бўйлаб кўп қатламли эластомер таянчларни монтаж қилиш ва транспортировкасини амалга оширадиган металл фланцлар жойлашган. Сейсмик таъсирни камайтириш учун бино остига ўрнатилган таянчларнинг умумий сони 65 тани ташкил қилади (2-расм). Таянчларнинг афзаллиги, бу уларни қатламга нисбатан вертикал йўналишда юқори бикрликка ҳамда горизонтал йўналишда паст бикрликка эга эканлигидадир. Ўхшаш қаватнинг умумий бикрлигига нисбатан кўп қатламли эластомер таянчнинг силжишга нисбатан сезиларли даражада бикрлиги пастлигининг ҳисобига зилзила пайтида бинога тушадиган умумий сейсмик юкнинг камайиши содир бўлади. Бино конструкциясини визуал текшириш натижасида ёрилган жойларнинг ораси 3 мм дан кам бўлган майда ёриқлардан ташқари уларнинг кўтариб туриш имкониятларини пасайтирадиган ҳеч қандай шикастланишлар аниқланмаган. Аниқланган ёриқлар ҚМҚ 2.01.03.19 [3, 4] талабларига мувофиқ бўлиши мумкин бўлган ёриқлар бўлиб, бинонинг мустаҳкамлик кўрсаткичларига таъсир қилмаслиги асосланган. 1-расм. Бинонинг умумий кўриниши: 1 – қатламли эластомер таянчлардаги бинонинг блок секцияси; 2 – оддий пойдевордаги бинонинг блок секцияси 71 а) б) 2-расм. Кўп қатламли эластомер таянчларнинг кўриниши (а) ҳамда эластомер таянчларнинг бино режасида жойлашиш схемаси (б) Экспериментал бинони (блок-секция №1) ва прототип бинони (блок-секция №2) динамик характеристикаларини аниқлаш учун мобил ўлчаш комплекси асосида кўчма муҳандислик сейсмометрик станцияси ташкил қилинган. Бинони микросейсмик тебранишлари тўғрисидаги маълумотларини олиш учун ўзаро перпендикуляр йўналишларда ўлчов нуқталари ташкил этилган. Бунда, кўп қатламли эластомер таянлардаги ва оддий пойдеворлардаги биноларнинг микросейсмик тебранишл