Свойства асфальтобетона, модифицированного на основе отходов дорожного строительства Хорезма

Аннотация

This scientific article provides brief information about asphaltconcrete, which currently occupies a high position in the construction materials industry, and its role and application in the field of road construction. Key words: mineral powder, surfactant, asphalt concrete, bitumen. Аннотация: В данной научной статье представлены краткие сведения об асфальтобетоне, который в настоящее время занимает высокое место в промышленности строительных материалов, его роли и применении в сфере дорожного строительства. Ключевые слова: минеральный порошок, ПАВ, асфальтобетон, битум. Bugungi kunda yo’llarga bo’lgan talabni hamda sifat darajasini oshirish, avtotransport qatnovining dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ayni Xorazm viloyatida avtomabil yo’llari tarmog’i bo’yicha yuzaga kelgan holat va rivojlanish darajasi ham sifatli ham tannarxi jihatdan arzon yo’l qurilish materiallariga bo’lgan ehtiyojni qondirish maqsadida avtomabil yo’llarini boshqarishda sifat darajasini yaxshilashga qaratilgan qo’shimcha choralar qabul qilishni taqazo etmoqda. Bu borada buyurtmachi xizmatini to’laqonli yaratish maqsadida Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 14-fevral 2017-yilda PF-4954-son “Yo’l xo’jaligini boshqarish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi farmoni qabul qilindi. Yo’llarni qurishda foydalanuvchilarning manfaatlarini hamda transport oqimini hisobga olgan holda loyihalashtirish, qurish va ta’mirlash va ulardan foydalanishni ta’minlashni tashkil etishdir.[1] Xorazm sharoitida asfaltbeton qoplamalarining deformatsiyalari va buzilish sabablarini tahlil qilish shuni ko’rsatadiki, mavjud buzilishlarning barcha turlari har xil deformatsiyalar, yoriqlar, chuqurcha va chiziqlar ko’rinishidagi buzilishlar bilan bog’liq. Mazkur buzilishlar asfaltbetonning sifatsizligi bilan bog’liq bo’lib, ushbu kamchiliklarni to’g’irlash maqsadida sifatli va hamyonbop xomashyo ishlab chiqish maqsad hisoblanadi. Asfalt-betonning kesishga chidamliligi va deformatsiyasining haroratga bog'liqligi plastik deformatsiyaning asosiy sababidir. Haroratning oshishi bog'lovchining ta’sirini pasaytiradi va asphalt-beton zarralari orasidagi bog'lanishni kamaytiradi, ayniqsa yuqori haroratlarda. Qoplamalarning kesish deformatsiyalariga chidamliligi asfalt-betonning fizik-mexanik xususiyatlariga bog'liq. Deformatsiyalar elastik va qoldiq bo'lishi mumkin, bu deformatsiyalarning to'lqinlar va oqimlar shaklida to'planishi bilan tavsiflanadi. Qoldiq deformatsiyalar asfalt-beton qoplamalarining siljish qarshiligidan toymasin sirt qatlamida paydo bo'ladigan tangensial kuchlanishlarning ortiqcha bo'lishi tufayli yuzaga keladi. Avtotransport vositalari harakati intensivligining oshishi va yo'l bitumlari va asfalt-beton qoplamalariga bo'lgan talablarning oshishi bilan yuqori samarali asfalt-beton ishlab chiqarishning yangi texnologiyalarini tadqiq qilish va rivojlantirish istiqbolli.[2] Mineral kukun - polidispers material bo'lib, u eng muhim tuzilish hosil qiluvchi komponent hisoblanadi. Uning asfalt-beton tarkibiga kiritilishi ularning fizik, mexanik, kimyoviy, ekspluatatsiya va texnik-iqtisodiy ko'rsatkichlarini sezilarli darajada yaxshilaydi. Mineral kukun bitumni tuzuvchi va u bilan asfalt bog'lovchi hosil qiluvchi, maydalangan tosh va qum donalarini monolitga yopishtiruvchi qo'shimcha rolini o'ynaydi. Mineral kukun asfalt-betonga kerakli zichlik, mustahkamlik va issiqlikka chidamlilikni beradi, lekin issiq asfalt-betonda ortiqcha bo'lsa, u past haroratlarda mo'rtlikni oshiradi va deformatsiyaning pasayishiga olib keladi. Asfaltbeton tayyorlashda mineral kukunlarning narxi qimmatligi hamda tanqisligi sabab mineral kukun o’rnini bosuvchi chiqindilarni qo’llashni taqazo qiladi. Tadqiqot uchun biz GOST 12801-98 [3] va GOST 9128-2013 [4] talablariga muvofiq olib bordik. Ish asbest shifer chiqindisini shar tegirmonida un holatiga keltirilgach 6,5 % mineral kukun o’rnida qo’llab tarkibiga sirt faol modda sifatida gudron mexano-aktivatsiya qilinib 1% qo’shildi. Mineral kukun organik bog’lovchisi bitumni ko’p talab qilmaydi. Yopishqoq bitum qizdirib quyilganda mayda va yirik bog’lovchilar bilan yaxshi va tez aralashadi. Chaqiqtosh yuzasiga silliq yopishadi. Asfaltbeton olishda BND 60/90 markali yo’l bitumidan 5, 71% foydalanildi. Qorishmadagi chaqiqtosh 37,76% donadorlik tarkibi: 5- 20, qum 49,03% donadorlik tarkibi 0-5 ni tashkil qiladi. Sinov natijasi shuni ko’rsatadiki, Aniqlangan O’lchov MH talabi Sinov Sinov natijasi MH ko’rsatkichlarning nomi birligi natijasi (asbest talabi (“Jayxun”asf chiqindisi va mosligi alt SFM mexano- zavodidan aktivatsiya olingan qilingan na’muna) na’muna) O’rtacha zichligi g/cm3 Me’yorlanmaydi 2,44 2,42 - Suv shimuvchanligi % 1,5-4,0 3,25 3,34 Mos keladi Siqilishga МПа Kamida 2,2 3,87 2,87 Mos mustahkamligi, 20°C da keladi Siqilishga МПа Kamida 1,2 2,72 1,32 Mos mustahkamligi, 50°C da keladi Suvga bardoshliligi, % Kamida 0,80 0,85 0,90 Mos kamida keladi Mineral qismining % 14-19 16,7 17,8 Mos g’ovakdorligi ke