СТАНОВЛЕНИЕ СОВРЕМЕННОГО ИСКУССТВА В ТУРКЕСТАНЕ

Аннотация

This article talks about socio-political and cultural life at the beginning of the 20th century, the formation of the color painting genre in Uzbekistan, and the influence of Western art. Key words: cultural life, color painting, art, methods, portrait genre. The formation of modern art in Turkestan СТАНОВЛЕНИЕ СОВРЕМЕННОГО ИСКУССТВА В ТУРКЕСТАНЕ Аннотация. В данной статье рассказывается об общественно-политической и культурной жизни начала XX века, становлении жанра цветной живописи в Узбекистане, влиянии западного искусства. Ключевые слова: культурная жизнь, цветопись, искусство, методы, портретный жанр. XX ásir Ózbekstan reńli súwretida usı janrınıń qáliplesiwi quramalı hám ayriqsha keshti. Ol jaǵdayda 1920 -1930 jıllar portreti spetsifik ózgeshelikke iyeligi, stilistik tárepten reń- barangligi menen ajralıp turadı. Milliy reńli súwret mektebiniń júzege keliwindegi dáslepki dáwir aynalǵan bul processda milliy miyraslar hám de Batıs kórkem óneri tásiri menen baylanıslı jańa tendentsiyalar kórinetuǵın bolǵan hám olar bólek izertlew teması retinde úyrenilmagan. Bul jaǵday ámeldegi mashqalanı janr qásiyetlerinen kelip shıqqan halda, zamanagóy kórkem ónerdegi izertlew metodları, pánler ara jantasıw tiykarında qaytaldan analiz qılıw zárúr ekenligin kórsetip atır. Jas reńli súwret mektepler qatarında Ózbekstan reńli súwreti da jedel súwretda keshken qáliplesiw dáwirin basıp ótti. Ol jaǵdayda Latin Amerikası, Bolqon mámleketlerinde baqlanǵan ulıwma kórkem processler menen uqsas hám usı waqıtta ayrıqsha tárepler kórinetuǵın bolǵan. Bul ayriqshalıqtı regional sheńberde de kóriw múmkin. “Oraylıq Aziya reńli súwretinń genezisin ishki kórkem processler emes, tariyxıy -siyasiy faktorlar belgilep bergen”. 1917 jılda Rossiyada júz bergen socialistik revolyuciya borınǵı imperiya quramına kirgen region xalıqlarınıń dástúriy turmıs formasında keskin burılıs jasadı. Quramalı sharayatta keshken bul ózgerisler jámiyette jańa kórkem ań qáliplesiwine alıp kelgen modernizaciya procesine, Evropa kórkem mádeniyatına tán kórkem óner túrleri, dáskekli reńli súwret jáne onıń tiykarǵı janrlarınan biri esaplanǵan portret qáliplesiwi ushın jol ashtı. A.A.Hakimov belgilegeni sıyaqlı, jańa dóretiwshilik túrlerin sıńırıw qanshalar qatań hám operativ kóriniste ámelge asırılmasın, diniy hám materiallıq yadtı pútkilley óshiriwdiń ılajı joq edi. Ózbekstan aymaǵı Oraylıq Aziya regionınıń social-materiallıq orayı sıpatında zárúrli rol oynaǵan hám XIX ásirdiń ekinshi yarımınan baslap, Rossiyadan keliwdi baslaǵan xudojnikler tiykarlanıp 1 14 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Samarqand, Buxara, Tashkent sıyaqlı iri qalalarda dóretiwshilik etken. Ótken ásirdiń 20 jıllarında usı process jáne de kúsheyip, ayriqsha dóretiwshilik ortalıq júzege keldi. Bul dáwirde Ózbekstanǵa kelgen xudojniklerdiń kóp bólegin revolyuciyanıń dáslepki jıllarında birinshilik etken hám formal tájiriybelerdi jaqlaǵan avangard aǵıslarına beyim dóretiwshiler shólkemlestirgenin bólek atap kórsetiw kerek. Olardıń hár biri individual dóretiwshilik orientaciyalarǵa iye bolǵanına qaramay, region xalıqlarınıń bay materiallıq miyraslarına qızıǵıwshılıq bildirgen. Sol menen birge, jańa túzm ilgeri súrgen materiallıq siyasat dáslepki jılları avangard aǵısları menen birge, reńli súwrette “milliy tús”tiń sáwleleniwde de jaqlaǵan (A.Lonacharskiy). Xudojnikler alıp barǵan dóretiwshilik izertlewleri milliy miyraslar menen baylanıslılıqta keshken bolıp, zamanagóy kórkem aǵıslar kóp jaǵdaylarda “shıǵıslıq” kóriniste qayta aytılǵan. Portret janrıda bul túrli dástúrler tásirin sáwlelendirgen portret-tip formasında kórinetuǵın boldı. Social -materiallıq aylanıwlar shaxs túsinigine monasábetti tupten ózgertirip, xudojnikler dóretiwshiliginde “jańa dáwir qaharmanı”, onıń jaqtı ańlatpası esaplanǵan portret janrına itibardı kúshaytirgan. Usı waqıtta usı process túrli dóretiwshilik orientatsiyalrga iye xudojniklerdi region xalıqlarınıń bay materiallıq miyraslarına itibar qaratıwǵa odaganin kóremiz. Evropa tipidagi jańa kórkem óner túrlerin sıńırıw qanshalar qatań hám operativ kóriniste ámelge asırilmasin, diniy hám materiallıq yadtı pútkilley óshiriwdiń ılajı joq edi. Bonı Ózbekstanda jańa reńli súwret mektepke tiykar salǵan jergilikli hám de Rossiya xudojnikleri jaqsı anıqlaǵan. Olardıń dóretiwshiligi milliy miyraslar menen baylanıslılıqta keship, Batıs kórkem ónerinen kirip kelgen aldıńǵı kórkem aǵıslar “shıǵıslıq” kóriniste qayta aytılǵan. Portret janrida bul process túrli dástúrler sintezi formasında kórinetuǵın boldı. Ózbekstan reńli súwretinde portret janrınıń qáliplesiw qásiyetlerine itibar qaratqan dáslepki izertlewshilerdiń joqarıdaǵı izertlewlerge alıp kelgen materiallıq -social faktorlarǵa socialistik realizmge alıp baratuǵın “ótiw dáwiri” retinde qaraǵan. A. Abdullaev, A. Roziqov, B. Sırlasiy, A. Toshkenboev sıyaqlı jas xudojnikler islegen portretlerdi sol kesimde kórip shıǵılsa, “olardıń d