ОСВЕЩЕНИЕ КАРАКАЛПАКСКОГО НАРОДА В ЭТНОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЯХ

Аннотация

The works of ethnographers and archaeologists used as primary sources were analyzed while working on the article about the living conditions of Karakalpaks, the climate and the characteristics of the materials used. The article talks about customs and traditions related to the country. It reveals the role and importance of the house in the life of the Karakalpak people, as well as its educational component. Key words: Karakalpaks, Uzbeks, land, Turkic peoples, ethnogenesis, art, residence, clothing, customs, Central Asia. ОСВЕЩЕНИЕ КАРАКАЛПАКСКОГО НАРОДА В ЭТНОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЯХ Аннотация. В ходе работы над статьей проанализированы труды этнографов и археологов, использованные в качестве первоисточников, об условиях жизни, климате и особенностях материалов, используемых каракалпаками на протяжении веков. В статье рассказывается об обычаях и традициях, связанных со страной. Раскрывается роль и значение дома в жизни каракалпакского народа, а также его воспитательная составляющая. Ключевые слова: каракалпаки, узбеки, земля, тюркские народы, этногенез, искусство, жилище, одежда, обычаи, Средняя Азия. S.P.Tolstov “Qadimgi Oʻrta Osiyodagi soʻgʻdlar, baqtriyaliklar, xorazmliklar, massagetlar, saklar, usunlar, eftalitlar, turklarning tarixi bevosita ajdodlar tarixidir. Sharqning gullab-yashnagan respublikalari xalqlari, oʻz timsolida Oʻrta Osiyo antikligining munosib avlodlari borligini amalda koʻrsatgan xalqlar hisoblangan ” [1]. T.A.Jdankoning qoraqalpoqlarning etnogenezi va etnik tarixiga oid ilmiy tadqiqotida bezak va badiiy hunarmandchilik buyumlaridan biri sifatida foydalanilgan [2]. I.V.Savitskiy, A.Allamuratov, X.Esbergenovlarning qoraqalpoq xalq ijodiyotining ayrim turlari yoki umumiy masalalari qoraqalpoq xalqining shakllanish va rivojlanish yo`llari xalqning tarixiy taqdiri fonida san'at, shu jumladan, oʻzaro aloqalar oʻziga xos etnik xususiyatlarni va shu 9 10 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ bilan birga boshqa xalqlar sanʼati bilan oʻxshashliklarni oʻzida mujassamlashtirgan qoraqalpoqlar va qoraqalpoq badiiy hunarmandchiligining etnik qiyofasini shakllantirgan. Qoraqalpoqlar ajdodlari madaniyatining o‘g‘uz-pecheneg bosqichi (IX-X asrlar) ko‘plab xalqlarga xos bezakli o‘tovning asosiy belgilarining shakllanishi bilan tavsiflanadi, ular ayniqsa no‘g‘aylardan keyingi davrda yanada rivojlangan ( XVI-XVIII) qoraqalpoqlar orasida keng tarqalgan. 19-asr Xorazm davri Qoraqalpoq badiiy hunarmandchiligining rivojlanishi ko‘chmanchi qiyofasi an’analarining yanada takomillashgani, turkmanlar va xorazmliklar san’ati bilan aloqalarning rivojlanishi bilan xarakterlangan. Bu davrlarda turkmanlar, xorazm oʻzbeklari va qoraqalpoqlarda qurbaqaga sigʻinish bilan bogʻliq qadimiy eʼtiqod izlari saqlanib qolgan bezak yoki buyumlarning mavjudligi qayd etilgan. Oʻrta Osiyoning chorvador qabilalari orasida oʻz uyi shaxsiy koʻchish uchun oson koʻchma yigʻiladigan uy-joyga ega boʻlish zarurati tufayli paydo boʻlgan. Vaqt o'tishi bilan u yog'och doira shaklidagi shangarak shaklidagi tutun teshigini topdi va o'rtada shpal ko'rinishida yorug'lik yarim sharining ko'rinishini berdi. Shunday qilib, dumaloq devorli va tepasi gumbazli uyning dizayni barcha turk-mo'g'ul xalqlari orasida o'rnatildi, chunki ko'chmanchilarning ko'p avlodlarining hayotiy tajribasi aerodinamik fazilatlarning eng maqbulligini, tashishning nisbatan qulayligini, qismlar va qismlarning barqarorligi, yig'ish va demontaj qilish qulayligi yurt qoʻy junidan kigiz bilan qoplangan. Qoraqalpoqlar O’zbekistonning Fergana, Xorazm, Buxoro viloyatlarida, Turkmaniston va Qozog’istonda hamda qisman Afg`oniston hududlarida yashaydilar. O’zbekiston hududlari eng qadimgi davrlardan boshlab jahon sivilizatsiyasining o’choqlaridan biri ekanligiga hech qanday shubha qolmadi. Nafaqat O’zbekiston, balki, butun O’rta Osiyo hududlarida olib borilayotgan keng miqyosdagi tadqiqot ishlarining natijalari ham vatanimizning jahon sivilizatsiyasida tutgan yuqori o’rnini yana bir bor tasdiqlaydi[3]. O’rta Osiyo sivilizatsiyasi turli hududlarda turli davrlarda paydo bo’ldi va rivojlandi. Ilk poleolit davrining oxirlarida yashagan odamlarning manzilgohlari Qoraqalpog`istonning Ustyurt tekisligidagi Borsakelmas degan yerdan ham topib o’rganilgan. Mezolit davri qabilalari asosan ovchilik va termachilik xo’jaligi yuritganlar. Bu davrning oxirlariga kelib dastlabki uy chorvachiligi yoki hayvonlarni xonakilashtirish boshlanadi. Qoraqalpog`istonda mezolit davri makonlari Orol dengizi atrofidagi Ustyurt balandligida va Qizilqum cho’lida bor. Ustyurtdagi mezolit makonlari mil.avv. 2 ming yilliklarga Qizilqum cho’lidan topilgan mezolit davri yodgorliklari mezolitning so’nggi bosqichlariga va o’rta tosh davridan yangi tosh davriga (neolitga) o’tish davriga tegishli bo’lgan. Neolit davriga kelib qadimgi qabilalar hayotida katta-katta o’zgarishlar sodir bo’ladi. Bu davr odamlari baliqchilik va ovchilik