РОЛЬ СОЕДИНЕННЫХ ШТАТОВ АМЕРИКИ В ГЛОБАЛЬНОЙ ТОРГОВЛЕ ОРУЖИЕМ

Аннотация

This article provides information about the role of the United States in the global arms trade and the political basis of the trade. In addition, the activities of sales departments such as FMS, DCS are also covered. Key words: FMS, DCS, global trade, CAT, UAE, export, SIPRI. Dunyoning yetakchi qurol eksportchisi sifatida Qo’shma Shtatlar qurol-yarog’ sotishni nazorat qilish siyosatiga katta ta’sir ko’rsatadi va mas’uliyatli, shaffof va hisob beruvchi milliy yondashuvlar uchun namuna hisoblanadi. Xalqaro qurol savdosi tashqi siyosat va xalqaro xavfsizlikning barcha jabhalariga taalluqlidir, qolaversa, g’arazli maqsadda foydalanilganda zarar yetkazish va inson huquqlarini buzish vositasidir. Xalqaro siyosatga o’ziga xos ta’siriga qaramay, global qurol savdosi asosan pinhona ishlaydi va xavfsizligi yetarlicha kafolatlanmaydi. Noto’g’ri boshqariladigan savdo yoki noto’g’ri qo’llanilgan qurollar katta xavfsizlik muammolarini kuchaytirib insoniyatga misli ko’rilmagan azoblar keltirishi mumkin. To’g’ri tashkillashtirilgan qurol savdosi siyosati barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlab, inson huquqlari, tinch aholini himoya qilish va ko’p tomonlama hamkorlik qadriyatlarini qo’llab-quvvatlaydi. Amerika Qo’shma Shtatlari an’anaviy ravishda dunyodagi eng mustahkam qurol-yarog’ uzatishni nazorat qilish tizimlaridan birini saqlab kelgan bo’lsa-da, so’nggi siyosatlar asosiy mas’uliyatdan orqaga chekinish va oxir-oqibat AQShning ushbu hayotiy manfaatlariga putur etkazish xavfini tug’dirishi mumkin. Mana shu xavfni minimal darajada kamaytirish va tizimli savdoni yo’lga qo’yish uchun Qo’shma Shtatlar ma’muriyati tomonidan salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. 1 Jumladan, qurol savdosini hamkorlarning ehtiyojlari, imkoniyatlari va xulq-atvori bilan muvofiqlashtirib, inson huquqlari va xalqaro me’yorlar va standartlarni, shu jumladan fuqarolik 1 Gilman, Derek. “A Comparison of Foreign Military Sales Versus Direct Commercial Sales.” Defense Security Cooperation Agency, September 30, 2014. P.67. 5 84 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ muhofazasiga oid insonparvarlik kafolatlarini ta’minlash; Inson huquqlarini muntazam ravishda buzish va urush qonunlarini buzish bilan shug’ullanadigan davlatlarga o’tkazmalarni cheklash orqali mavjud qonunlarni qat’iy tatbiq etish; Saudiya Arabistoni va BAAga Yamandagi urushni ta’qib qilish uchun ishlatilishi mumkin bo’lgan barcha qurol savdosini to’xtatish; 2 Birlashgan Millatlar Tashkilotiga ma’lum qilingki, Qo’shma Shtatlar, aslida, Shartnomani imzolagan davlat sifatida qurol savdosi bo’yicha shartnoma majburiyatlariga rioya qilish va yakuniy ratifikatsiya qilish maqsadida Senatni ATT faktlari va afzalliklari haqida o’qitishni boshlash; Davlat departamentiga o’qotar qurollar eksporti nazoratini tiklash. Katta toifadagi o’qotar qurollar va boshqa o’ldiradigan qurollarni Davlat departamenti yurisdiksiyasidan Savdo vazirligiga ko’chirish rejalarini teskari yo’lga qo’yish, va shaffoflik nazoratini Kongress tekshiruviga o’tkazish; Qurol uzatish siyosatini qayta yo’naltirish. Inson huquqlari va iqtisodiy muammolarga nisbatan strategik mulohazalarni ta’kidlaydigan yangi an’anaviy qurollarni uzatish siyosatini chiqarish kabi masalalar hukumat oldiga qo’yildi. Qurol savdosida Bayden ma’muriyati avvalgi ikki ma’muriyat siyosatiga nisbatan o’zgarishdan ko’ra ko’proq davomiylikni ko’rsatdi. O’zining birinchi tashqi siyosat nutqida u AQShning Yamandagi hujum operatsiyalarini qo’llab-quvvatlashini, shuningdek, tegishli qurol savdosini to’xtatishga va’da berdi. Ma’muriyat, shuningdek, Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklariga mahsulot sotish siyosatini qayta ko’rib chiqishgacha to’xtatdi, biroq Ar- Riyodga taklif qilingan bomba sotishni blokirovka qilishdan tashqari, uning siyosati tezda avvalgi holatga qaytdi. AQShning qurol-yarog’ takliflari Bayden ma’muriyatining birinchi yilida keskin pasayganini ko’rsatdi, bu Tramp ma’muriyatining so’nggi yilidagi 110,9 milliard dollardan 36 milliard dollargacha kamaygan. Bu pasayish qisman qurol savdosini rag’batlantirishga nisbatan kamroq tajovuzkor yondashuv tufayli bo’lgan bo’lishi mumkin, lekin Obama va Tramp ma’muriyatlari davrida tuzilgan katta hajmdagi bitimlar tufayli bozorning to’yinganligi oqibati bo’lgan. Takliflar 2022-yilda katta o’sishni ko’rsatdi, oktabr oyi holatiga ko’ra 65 milliard dollarga yetdi. Bu qisman Pentagonning Rossiya va Xitoy bilan “buyuk kuch raqobatiga” e’tibor qaratishi bilan bog’liq Yevropa va Osiyoga sotuv hajmining oshishi bilan bog’liq.3 Bayden ma’muriyati Saudiya Arabistoni, BAA, Misr, Nigeriya va Filippin kabi AQSh manfaatlariga putur yetkazadigan va Qo’shma Shtatlarni keraksiz to’qnashuvlarga olib kelishi mumkin bo’lgan shafqatsiz, repressiv rejimlarni qurollantirishni davom ettirdi. Uning Amerika manfaatlariga qanchalar ziyon ekanligi quyida keltirilgan. Har qanday ma’muriyatning qurol-yarog’larni topshirishga bo’lgan yondashu