РАЗВИТИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ И ИГРОВЫХ НАВЫКОВ ПОСРЕДСТВОМ ОБУЧЕНИЯ ШАХМАТАМ

Аннотация

This article highlights the development of intellectual and game skills through chess training. Reasonable opinions and comments are given throughout the article. Key words: teaching chess, primary class, development of intellectual and game skills. РАЗВИТИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ И ИГРОВЫХ НАВЫКОВ ПОСРЕДСТВОМ ОБУЧЕНИЯ ШАХМАТАМ Аннотация. В данной статье освещаются вопросы развития интеллектуальных и игровых навыков при обучении шахматам. На протяжении всей статьи даются обоснованные мнения и комментарии. Ключевые слова: обучение шахматам, начальный класс, развитие интеллектуальных и игровых навыков. Бошланғич синф ўқувчиларига шахматни ўргатиш қобилиятини аниқлаш бўйича методикалар мажмуи Маълум бўлган ва ўзгартирилган тестлар асосида ўқувчиларнинг ақлий, ижодий ва психологик сифатлари ташҳисланади.Психологик тестлар асосий диагностик воситалар сифатида танланди: “таҳлил қилиш қобилияти”ни аниқлаш, “фикрлаш ва қийинчиликларни алмаштириш фаолияти”ни аниқлаш, боланинг ақлий қобилиятини аниқлаш, шунингдек, ”шахснинг ҳиссий ҳолати“ - боланинг психофизиологик ҳолатини ўрганишга имкон берувчи Лушер – Дорофеева рангли тестини ўзгартириш. Шахматни ўрганиш қобилиятини психологик тестлар асосида баҳолаш методикаси Мактаб ўқувчиси ақлий ривожланишининг асосий мазмуни ички ҳаракатларни шакллантиришдир. Лекин улар ўз-ўзидан пайдо бўлмайди, балки ташқи, амалий ҳаракатларнинг “ичига” ўтиши натижасида пайдо бўлади. Болалар 5 ёшида қандай ўйнашини кузатганмисиз? Бу ёшдан бошлаб, улар шериксиз, баъзан эса ташқаридан кўринадиган ҳаракатларсиз ҳам фаолият юрита оладилар. “Ички” ўйинининг бу ўтиши боланинг ақлий ривожланишидаги муҳим босқич бўлиб, воқеликни руҳий жиҳатдан айлантириш қобилиятининг пайдо бўлишини белгилайди. Шахмат бу ўтишни осонлаштириш воситаларидан биридир. Усуллардан бири таҳлил қилиш қобилиятини аниқлашга қаратилган. Иккинчиси - “деворни чизиш” - нейропсихологик текширув методлари мажмуасидан олинади ва 5 34 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ моторика соҳасининг фикрлаш инерцияси ва қийинчиликларни алмаштириш фаолияти каби камчиликларини аниқлашга имкон беради. Учинчи метод боланинг ақлий ҳаракат қилиш қобилиятини диагностика қилади. Тўртинчи усул (“шахснинг ҳиссий ҳолати” - Люшер - Дорофеева ранглар тестининг модификацияси) боланинг психофизиологик ҳолатини ўрганиш имконини беради, бу эса тест давомида ҳиссий кайфият ва ички фаоллик даражасини белгилайди. Ушбу методлар блоки бошланғич синф ўқувчиларининг шахмат ўйнаш қобилиятини жуда юқори ташҳис қўйиш билан аниқлаш имконини беради. Ушбу тестда юқори натижаларни кўрсатган болалар шахмат ўйнашни ўрганиш ва узоқ вақт давомида барқарор қизиқишни сақлаб қолиш учун кўпроқ тайёр бўладилар ва бу шахмат ўйнашни билмайдиган болалар учун жуда барқарор таълим гуруҳларини яратишга имкон беради. Биринчи усул таҳлил қилиш қобилиятини аниқлашга қаратилган. Рус психологи, психология фанлари доктори А. З. Закнинг вазифаларига асосланади. Болага таклиф этилган учта топшириқ намуналари кўрсатилган. Вазифа шарти. Айланалар учта квадратда чизилади. Иккита квадратда улар айнан бир хил жойлашади, қолган квадратда еса битта айлана бошқа иккитадан фарқли жойлашади. Бу квадратни топинг ва устига тасдиқ белгисини қўйинг. Бу сизнинг вазифангизга жавобингиз бўлади. Агар сиз доиралар билан муаммони ҳал қилган бўлсангиз, унда таёқчалар ва крест билан вазифани худди шу тарзда бажариш керак. Натижани таҳлил қилиш. Агар барча вазифалар тўғри ечилган бўлса, бу бола ривожланишнинг ёш меъёрига мувофиқлигини кўрсатади. Агар бир-иккита топшириқ тўғри бажарилса, боланинг диққат-эътиборида муаммолар мавжуд. Бу одатда, таъсирчан ёки жуда ҳиссий бўлган болаларга хосдир. Агар бизнинг синалаётган боламиз бирорта вазифани бажармаган бўлса, унда объектларни солиштириш қобилияти ривожланишининг паст даражасига эга эканлиги ҳақида тахмин қилиш мумкин. Бундай ҳолда, шахмат дарслари таҳлил қилиш қобилиятини ривожлантириш учун тавсия этилади, аммо юклама ҳажми камайтирилган шароитда. Иккинчи техника “деворни чизиш” нейропсихологик текширув методлари мажмуасидан олинади ва моторика соҳасининг стереотип ҳаракатлар сифатида бир дастуридан иккинчисига ўтишдаги қийинчиликлар каби камчиликларини аниқлаш имконини беради. Вазифа шарти. Олдингиздаги деворнинг бошланишини кўрасиз. Қалам олинг ва худди шу тарзда давом этинг. Шу билан бирга қаламни қоғоздан суғуриб бўлмайди. Варақнинг охирига чизинг.Агар бола фақат битта элементни, масалан, бурчакларни чизишда давом этса, бу фикрлаш инерциясини кўрсатади. Агар элементлар орасида платформалар бўлса, бу фаолиятда ўтиш қийинлигини кўрсатади. Сатр охирига келиб элементларнинг ўлчами ошган ҳолатда бола чарчашининг ортганлигини кўрамиз. Бу, шунингдек, девор нақш элементларини камайтириш билан кўрсатилган бўлиши мумкин. Аниқланган камчиликлар шахмат дарсларида ақлий фаолият самарадорлигига салбий таъсир кўрсатади ва ўқув жараёнини секинлаштиради. Боланинг бу қийинчиликларини енгиш ота-