ОБЗОР СТАТИСТИЧЕСКИХ ИСТОЧНИКОВ ПО ПРОМЫШЛЕННЫМ ПРЕДПРИЯТИЯМ ТУРКЕСТАНА

Аннотация

This article contains statistical data on the industrial history of Turkestan at the end of the 19th century and the beginning of the 20th century, the rapid development of the culture of the peoples of Central Asia, and the spheres of its influence on the future generation. Key words: Turkestan, industry, people, Central Asia, culture, Russian. ОБЗОР СТАТИСТИЧЕСКИХ ИСТОЧНИКОВ ПО ПРОМЫШЛЕННЫМ ПРЕДПРИЯТИЯМ ТУРКЕСТАНА Аннотация. В статье собраны статистические данные о промышленной истории Туркестана конца XIX - начала XX века, бурном развитии культуры народов Средней Азии и сферах ее влияния на будущее. поколение. Ключевые слова: Туркестан, промышленность, народ, Средняя Азия, культура, русские. XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingan O‘rta Osiyo hududlarida yashovchi xalqlarning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotida keskin o‘zgarishlar yuz berdi. Shu bilan birga o‘lka iqtisodiyoti imperiya manfaatlariga to‘liq bo‘ysundirildi. Bu davrda o‘lkaga Rossiya kapitali, Yevropa mahsulotlari va yangi ishlab chiqarish texnologiyalarining kirib kelishi kengaydi. Ko‘plab bank va sanoat bo‘limlari ish boshladi. 5 55 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bu o‘zgarishlar o‘lkada paxtachilik, konchilik, xomashyoga dastlabki ishlov berish, yog‘- moy sanoati kabi sohalarning rivojlanishiga ta'sir ko‘rsatdi. Iqtisodiyotdagi o‘zgarishlar imperiyaning o‘lkadagi manfaatlaridan kelib chiqqan holda, ya'ni bir tomonlama olib borildi. Ishlab chiqarish va savdo-sotiq Rossiya imperiyasi va u orqali boshqa davlatlar bilan aloqalarning kengayishi natijasida rivojlanib bordi. XIX asr boshlarida mehnatkash xalqning turmush madaniyati past darajada edi. Xonliklarning o‘zaro urushlari xo‘jalik va madaniy hayotni izdan chiqardi. Bu hol Chor Rossiyaning xonliklarni bosib olishini osonlashtirdi. Rossiyada sarmoyadorlik sanoatining o‘sishi yangi bozor savdosiga va xom ashyo manbalariga bo‘lgan talabni oshirdi. Rossiya Markaziy Osiyoni bosib olgach, mahalliy aholi rus va Rossiyaning boshqa xalqlari bilan aloqa o‘rnatishga majbur bo‘ldi. Sanoat va qishloq xo‘jaligi texnikalari kirib kela boshladi. O‘z o‘rnida Rossiya va Yevropa madaniyati elementlari kirib keldi. Rus tuzimi maktablari ochildi. Tipografiya va litografiyaning paydo bo‘lishi madaniy hayotda katta voqea bo‘ldi. Avval rus tilida, so‘ngra mahalliy tillarda gazeta, jurnal va kitoblar chop etila boshladi. O‘lka tabiiy boyliklarini o‘rganish ishiga rus olimlari ham qiziqa boshladi. 1870 yilda tabiat, antropologiya va etnografiya havaskorlari rus jamiyatning Turkiston bo‘limi ochildi. N.A. Seversov, I.V. Mushketov, V.P. Fedchenko, V.F. Omanin singari olimlar bu jamiyat a’zolari edi. Rus jug‘rofi F.P.Litko 1873 yilda Toshkent falakshunoslik va tabiatshunoslik rasadxonasi tashkil etilishga hissa qo‘shdi. P.P. Semyonov Tyan-SHanskiy Tongritog‘ tizmalari tarkibi va tuzumini haqida ma’lumotlarni chop ettirdi. A.P.Fedchenko Farg‘ona vodiysining o‘simlik dunyosini tadqiq qildi. I.V.Mushketov va G.D.Romanovskiy Turkiston o‘lkasining yer ustki xaritasini tuzdilar. I.V.Mushketov oltin, temir ma’dani, qoramoy, ko‘mir kabi qazilma boyliklarni aniqladi. XIX asrda Turkiston sanoati zamonaviy o'zgarishlarga uchradi. Bu davrda Turkiston, o'ziga xos tarixiy va madaniy bazalar yaratdi. Turkistonning sanoati XIX asrning boshida asosan qishloq xo'jaligi asosida bo'lib, paxta, qozon, razboy, pichoq va boshqa ipak mahsulotlari ishlab chiqarishga yo'nalish qilgan. Biroq, keyinroq sanoatning ulkan tushunchasi barpo etish boshlaydi. XIX asrning ikkinchi yarmida, Turkistonning sanoati chizmachilik qayroq qabi, adras, kozon, to'y, darvoza, muzlatkichlar, shakar va qulupnay yassiqlar kabi turli turdagi mahsulotlarni o'z ichiga olgan. 5 56 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Turkistonning sanoati XIX asrning oxiri va XX asrning boshida esa, metallurgiya sohasida rivojlandi. So'nggi sanalardan boshlab, Turkiston metallogramma mahsulotlari xosil qilish mehnatini rivojlantirgan edi. Masalan, temir sanoati, temir yo'g'i sanoati, temirsiyohlik sanoati va boshqalar. Turkistonning sanoati jahondagi boshqa mamlakatlarga real yorug'lik vositalarini, mebelni, tekstil mahsulotlarini, metallurgiya sanoatini sotib olish va iste'mol qilishlari bilan mashhur edi. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlari Turkiston sanoati uchun ahamiyatli davr emas edi. Bu davrda Turkiston yoki O’rta Osiyo umumiylikda, rusiyalar, chinlar, musulmonlarning turli qavmlari va boshqa etnik guruhlar orasida qiziqarli siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy o'zgarishlar ro'y berdi. XX asrning boshlari esa Sovet Ittifoqi doirasida Turkiy adabiyoti va san'ati uchun ahamiyatli davr bo'ldi. Sovetlar atrofida Turkistonning san'at erkinliklari, milliy erk va identifikatsiya kamayib bordi. Bu davrda "sanoat uchib tushmoqda" deb nomlanadigan qi