Теоретические основы коммуникативной перспективы текста

Аннотация

The communicative unity of the text showed that the change of sentences in the text does not occur by itself, but through subordination to certain criteria, as shown by the example in the article. It has been investigated that when sentences convey one message and move on to another, they can be interconnected and form a thematic-rhematic chain. Key words: theme, rheme, implication, presupposition, temporality, super phraseological units, anaphora, cataphora. Матннинг коммуникатив истиқболи назарий асослари Матн лингвистикасига оид тадқиқот ишларида В. Матезиус актуал қисмларга ажратишни гап категорияси сифатида кўрганлиги ҳақидаги маълумотни тез-тез учратиш мумкин, бунда баён этилаётган матн ўзаги – долзарб бўлган воқелик, асос эса – баён ўзаги ҳақида хабар назарда тутилади. Дарҳақиқат, гапнинг ўзаги ва асоси гапнинг таркибий қисмлари бўлиб, унинг актуал қисмларга ажралиши натижасида юзага келади. Гапдаги ўзак ва асос просодия ва сўз тартиби асосида аниқланади, бу эса берилган гап бўлакларининг воқеликка муносабатидаги нисбий салмоғини белгилаб беради. Матннинг ёзма кўринишида В. Матезиус томонидан кўрсатилган матн изоҳи асосида гапнинг ўзаги ва асосини (тема ва рема) аниқлаш мумкин: “Бир замонлар битта шоҳ бўлган экан ва унинг учта ўғли бор экан. Тўнғич ўғилда ўзига қаллиқ излаб, дунё бўйлаб саёҳатга чиқиш ғояси бор экан.”, Прага олими уларнинг коммуникатив узлуксизлигидан келиб чиққан ҳолда, гаплар учун темалар ажратиб кўрсатади. “Кўриб турганингиздек, – деб ёзади у, “бу ерда иккинчи гапнинг бошланғич нуқтаси биринчи гапда кенгайтирилган шаклда берилган тема, учинчи гапнинг бошланиш нуқтаси эса, иккинчи гапда баён этилган темадир” (Мaтезиус В.,1967;0.232-245.) Бунинг акси сифатида, иккинчи гапнинг темаси биринчисининг ремаси, учинчисининг темаси эса, иккинчисига рема вазифасини ўтайди.Тема – гапларнинг рема занжири асосида бириктирикб, яхлит матн ҳосил қилади ва бу матннинг коммуникатив истиқболидир. Бу ғоя Ф. Данеш, Т. ван Дейк, А. К. Халдидей, Г. Я. Солганик, Л. И. Лосева, К. Э. Хейдолф, В. Дресслер, Т. И. Силманлар томонидан олиб борилган қатор тадқиқотларда янада ривожлантирилди (Солганик Г. Я., 1965; 20 с.). Ҳозирги замонда ҳар қандай ўзаро боғланган матн коммуникатив яхлитликка эга бўлиши ва бу яхлитликни ташкил этган гаплар орасида давомийлик бўлиши шарт эканлигини исботлашнинг ҳожати йўқ. Матннинг коммуникатив яхлитлиги шуни кўрсатдики, матндаги гапларнинг ўзгариши ўзбошимчалик билан эмас, балки маълум қонуниятларга бўйсунади. Гаплар – бир хабарни ёритиб янгисига ўтар экан, уларда акс этган воқеялар кетма-кетлиги коммуникатив жиҳатдан бир- бири билан изчил алоқага эга ва чекланган хусусиятга эга бўлган ва моделлаштиришга хос бўлган тема-рематик занжирларни ҳосил қилади. Ҳар бир гап ўзидан олдингиси ва кейингиси билан коммуникатив жиҳатдан боғланган бўлишлигини тасдиқлайдиган коммуникатив давомийлик қонуни – гапнинг коммуникатив изчиллиги матн ясовчи хусусиятига эга эканлигини ошкор қилди. (Москальская О.И.,1981; 175 с.) Кўпгина тадқиқотлар ва илмий мақолалар матнни шакллантириш омилларига бағишланган. Дастлаб, муаммо таркибий жиҳатдан кўриб чиқилди. Матн элементларини бирлаштиришнинг расмий усуллари ўрганилди: анафорик ва катафорик, феъл замонларининг нисбати, СФБ (суперфраза бирликлари) тузилишининг синтактик ташкил этилиши ҳамда параграф. Кейинги тадқиқотларда асосий эътибор матннинг семантик тузилишига қаратилди. Улар тил бирликларининг ўзаро боғланиш шартларини, матн яратишда импликация ва пресуппозициянинг ролини, такрорларнинг семантик турларини таҳлил қила бошладилар. Аммо тадқиқотнинг иккала жиҳати, В. Г. Гакнинг ўринли таъкидлашича, соф назарий жиҳатдан ажралиб туради. Чунки, матннинг расмий ва мазмун томонлари ажралмас бирликда намоён бўлади (Гак В.Г., I976,14с). Сўнгги пайтларда лисоний воситалар, тил бирликларнинг матн ясовчи функцияларини очиб берувчи субстантивлаштирилган инфинитив семантикаси назарияси Г. П. Шилко томонидан таклиф этилган (Шилко Г.П., 1983; 29-34 с.). Ушбу восита тил бирликларидан узоқда бўлган матн яратиш потенциали улар томонидан матн элементлари ўртасидаги олис ёки яқин семантик алоқани йўлга қўйишга қаратилганлиги орқали намоён бўлади. Матн элементлари орасидаги боғловчи бўғинлар вазифасини бажариб, унинг семантик ташкил этилишини амалга оширади. Чуни таъкидлаш керакки, барча маълум бўлган матн ҳосил қилувчи омиллар, лингвистик элементларни коммуникатив жиҳатдан яхлит шаклланиши – матнни тартибга солувчи гапларнинг коммуникатив узлуксизлигининг универсал қонуниятининг ўзига хос кўринишидан бошқа нарса эмас. Кўпроқ янги матн ҳосил қилувчи омилларнинг аниқланиши уларнинг иерархик тартиби, матнни шакллантиришда иштирок этиш даражаси масаласини кўтаради. Матнни ташкил этувчи асосий омилларга қуйидагилар киради: матнларнинг темпорал ва макон тузилиши, континуум, модаллик, ҳавола атрибути, вид (замон шакли) тузилиши. Ушбу тоифаларсиз бирон бир матннинг мавжудлигини тасаввур қилиб бўлмайди, баъзи матнлар эса, сарлавҳасиз, контраст – стилистик восита сифатида бўлиши му