ДАТЬ ТОЧНЫЕ ЗНАНИЯ О ЖИВОЙ И НЕЖИВОЙ ПРИРОДЕ ЗЕМЛИ

Аннотация

In this article, animate and inanimate nature, their interrelationship. The cell is the basis of life and one of the most difficult and at the same time most interesting issues of modern natural science, the origin of life has been studied separately. Key words: animate and inanimate nature, cellular basis of life, modern natural science. ДАТЬ ТОЧНЫЕ ЗНАНИЯ О ЖИВОЙ И НЕЖИВОЙ ПРИРОДЕ ЗЕМЛИ Аннотация. В данной статье живая и неживая природа, их взаимосвязь. Клетка – основа жизни и отдельно изучается один из сложнейших и в то же время интереснейших вопросов современного естествознания – происхождение жизни. Ключевые слова: живая и неживая природа, клеточная основа жизни, современное естествознание. Bugungi kunda olimlar hayotning paydo bo’lish jarayonini bir necha milliyard yil ilgari ro’y berganidek aniq ta’kidlash imkoniga ega emaslar.Bu qiyinchilik metodologik xususiyatga ega bo’lib, hayotning paydo bo’lishi yuzasidan to’g’ridan – to’g’ri eksperement o’tkazishning iloji yo’qligidir (ushbu jarayonning takrorlanmas, qaytarilmas xususiyatga ega ekanligi asosiy ilmiy usuldan foydalanishga halaqit beradi). Hayotning paydo bo’lishi to’g’risidagi masala faqatgina o’z – o’zicha qiziqarli bo’lmasdan, balki jonlilikning jonsizlikdan farqi muammosi, shuningdek hayotning evolyutsiyasi muammosi bilan chuqur bog’langandir. Jonlilikning mohiyati nimada? Hayotning vujudga kelishida evolyutsiya mexanizmlari qanchalik ta’sir ko’rsatgan? Jonli hayotning jonsiz hayotdan farqi moddiy struktura va funksional jihatlardan bir qancha tafovutlar mavjuddir. Moddiy jihatdan olganda jonli mavjudlik tarkibiga doimo yuqori tartibdagi makromolekulyar organik brikmalar, biopolimerlar deb ataluvchi oqsillar va nuklein kislotalar (DNK va RNK) kiradi. Struktura jihatidan esa tiriklik jonsizlikdan hujayraviy tuzilishi bilan farqlanadi.Funksional jihatdan esa jonli mavjudlik uchun o’zini qayta ishlab chiqarish xosdir. Barqarorlik va qayta ishlab chiqarish jonsiz tizimlar uchun ham xosdir.Ular nimadir ishlab chiqarmaydi, balki, ular o’z-o’zidan hosil bo’lishadi. Shuningdek jonli mavjudotlarda modda almashinuvi, o’z-o’zini tiklash, o’sish, rivojlanish, o’z tarkibini va funksiyalarini faol tartibga solish, harakat qilish, qo’zg’aluvchanlik, muhitga moslanish va h.k. belgi va xususiyatlari mavjud. Jonli mavjudlikning ajralmas xususiyati faoliyatda bo’lishi va faolligidir. Biroq jonlilikni jonsizlikdan qatiy ilmiy chegaralash muayyan qiyinchiliklarga olib keladi. Jonsizlikdan jonlilikka o’tishning go’yoki oraliq shakllari uchraydi.. Masalan, viruslar boshqa 2 59 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ organizm hujayrasidan tashqarida, jonlilikning hech bir belgisiga ega bo’lmaydi. Ularda ko’payish (nasl qoldirish) apparati mavjud, lekin moddalar almashinuvi uchun zarur bo’lgan fermentlar mavjud emasdir, shuning uchun ular faqatgina xo’jayin – organizm hujayrasiga kirgan va uning ferment tizimlardan foydalangan holdagina o’sishi va ko’payishi mumkin. Bundan kelib chiqqan holda, qaysi belgilarni biz muhim deb hisoblashimizga ko’ra, viruslarni jonli tizimlarga kiritishimiz yoki kiritmasligimiz mumkin.Virus so’zi –zahar ma’nosini anglatadi. U yoki bu tarzda jonli tuzilmalar shakllanishida membranalar hosil bo’lishi lozim, ular organik moddalar aralashmasini atrof-muhitdan chegaralab tirar edi. Ularning paydo bo’lishi bilan “hayot birligi bo’lgan” hujayra ham hosil bo’lib, u jonsizdan jonlilikning asosiy tuzilmaviy farqidir. Tirik organzmlarni xulq-atvorini belgilovchi, barcha asosiy jarayonlar hujayralarda ro’y beradi. Minglab kimyoviy reaksiyalar bir vaqtda ro’y beradiki, natijada hujayra o’zi uchun zarur bo’lgan oziq moddalarni oladi, maxsus biomolekulalarni sintezlaydi va chiqindilarni chiqarib tashlaydi. Hujayradagi biologik jarayonlar chun fermentlar katta ahamiyatga ega. Ular ko’pincha o’ta yuqori darajada bitta reaksiyaga ta’sir etish qobilyatiga egadirlar. Ularning ta’sir etish tamoili shundan iboratki, boshqa moddalar molekulalari ferment molekulasining aktiv qismiga qo’shilishga harakat qiladi. Bu bilan ularning to’qnashish ehtimoliligi kuchayadi, natijada kimyovuy reaksiyaning tezligi ortadi. Oqsil sintezi hujayra sitplazmasida amalga oshiriladi. Inson hujayrasining har birida 10000dan ortiq turli oqsillar sintezlanadi. Hujayralar kattaligi 1 mikrometrdan 1 metrdan ortiqroqqa yetadi (nerv hujayralar, o’simtalari bilan birga). Hujayralar differensiyallashgan bo’lishi mumkin (nerv, muskul va h.k.). Ularning ko’pchiligi tiklanish qobilyatiga egadir, lekin ba’zilari esa masalan nerv hujayralari tiklanmaydi. Yadrosiz hujayralar, lekin DNK ipchalariga ega bo’lmaganlari, hozirgi bakteriyalar va ko’k yashil suv o’tlarini eslatadi. Bunday eng qadimgi organizmlarning yoshi 3 milliyard yilga yaqindir. Ularning xususiyatlari xilma-xildir: harakatchanlik, oziqlanish va ozuqa-energiyani jamg’arish qobilyati noqulay ta’sirlardan himoyalanish, ko’payish, qo’zg’aluvch