НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ ТРУДА АБУ РАЙХАНА БЕРУНИ.

Аннотация

This article analyzes the scientific and practical significance of the works of Abu Rayhan Beruni. In this, the scientific legacy of Abu Rayhan Beruni serves to instill a sense of national pride in the consciousness of the new generation and to develop a healthy attitude towards science. Key words: Usturlob, "Kanuni Masudi", trigonometry, descriptive geography, geographical longitude and latitude, mineralogical examination, "Mineralogy". НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ ТРУДА АБУ РАЙХАНА БЕРУНИ. Аннотация. В данной статье анализируется научная и практическая значимость произведений Абу Райхана Беруни. При этом научное наследие Абу Райхана Беруни служит вселению чувства национальной гордости в сознание нового поколения и формированию здорового отношения к науке. Ключевые слова: Устурлоб, «Кануни Масуди», тригонометрия, описательная география, географическая долгота и широта, минералогическая экспертиза, «Минералогия». Abu Rayhon Beruniyning ilmiy merosi, aniq fanlar bo‘yicha ko‘targan muammolari o‘z davrida olamning umumiy manzarasini yaratishda, ya’ni falsafiy dunyoqarash shakllanishida katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Xozirgi kunda Abu Rayhon Beruniy ilmiy-ma’naviy merosini har tomonlama turli vositalar orqali targ‘ib-tashviq etish, yangi avlod ongiga milliy iftixor tuyg‘usining kirib borishi va ilm-ma’rifatga nisbatan sog‘lom munosabatni kamol topishiga xizmat qilmoqda. Beruniyning 50 ga yaqin asarlari astronomiyaga bag‘ishlangan. Bular orasida astronomiya tarixida so‘nmas iz qoldirgan asarlar, qadimgi yunon olimi Ptolomey va O‘rta Osiyolik IX asr olimlari Muhammad ibn Muso Xorazmiy, Abul Abbos, Ahmad Farg‘oniy, Ahmad ibn Abdulloh Marvaziy kabilarning asarlariga yozilgan sharhlari bor. 995-yilgacha Beruniy astronomiya, geografiya, geodeziyaning amaliy masalalarini hal etish bilan birga, Sharqda birinchi bo‘lib Yer va Osmon globusini yasadi va astronomiyaga oid bir necha kitob yozdi («Kartografiya», «Globus 1 Mamatisakov Jahongirmirzo Jamolddin o’g’li – Farg’ona davlat universiteti geografiya kafedrasi o’qituvchisi 2 Eminov Jamshidbek G’ayratjon o’g’li - Farg’ona davlat universiteti geografiya yo’nalishi –bosqich talabasi 4 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ yasash kitobi», «Yerdagi joylarning uzunlama va kenglamalarini aniqlash haqida maqola» va boshqalar). Beruniy hali juda yosh olim bo‘lishiga qaramay, Kat shahrida 994-995-yillarda astronomik kuzatishlar o‘tkazgan. Bu kuzatishlar uchun o‘zi astronomik asboblar ixtiro etgan. Beruniyning falakiyot sohasidagi xizmati ayniqsa kattadir. U o‘z ilmiy asarlarida dunyoning tuzilishi masalasida Ptolemey nazariyasiga suyansa ham, lekin Yerning harakati haqida o‘sha davrda hukmron nazariyaga zid keladigan fikrlarni bayon etgan. “Hindiston” asarida “Yerning aylanish harakati falakiyot fani hisoblariga hech qanday zid kelmaydi, balki Yerda yuz beradigan hodisalar, uning harakati bilan birga bir tekis davom etaveradi” degan fikrni bayon etadi. Beruniy hindlarning qadimiy astronomik ta’limotini mufassal o‘rgandi va ularning yarmidan ko‘pi astronomiyaga bag‘ishlangan va ular “Hindiston” asarida tanqidiy bayon qilinadi. Beruniy amaliy astronomiyaga katta ahamiyat bergan. Butun hayoti davomida u osmon hodisalarini kuzatgan va astronomik asbob – uskunalar yasagan hamda takomillashtirgan. Uning asarlarida asturlob hamda boshqa asboblar yasashning turli usullari va ulardan foydalanish qoidalari bayon qilinadi. Beruniyning astronomik asboblariga qiziqishi uning kuzatishlar aniqligiga talabchanligining natijasida hosil bo‘lgan, chunki bu kuzatishlari natijasini u diqqat bilan tekshirar va bir necha marta qaytarar edi. Beruniyning eng muhim astronomik asari “Qonuni mas’udiy” hisoblanadi. Bu asarda u o‘zidan avvalgi astronomlar va o‘zining kuzatishlarini umumlashtirib, o‘sha davr astronomik bilimlarning to‘plamini berdi. Bu asar Beruniyni buyuk astronom sifatida ulug‘ladi. XIII asrda mashhur arab tarixchi va geografi Yoqut Hamaviy zamondoshlarining fikrini ifodalab yozgan ediki, “Qonuni mas’udiy” astronomiya va matematikadan yozilgan barcha kitoblarning izini o‘chirdi, uning muallifi esa Ptolomeydan ustun bo‘ldi. XVI asrda turk bibliografi Hoji Xalifa “Qonuni mas’udiy”ni o‘rta asr Sharqida astronomiyadan yozilgan “Eng keng kitoblar” qatoriga qo‘shdi. Bu asar o‘rta asr astronomiyasining rivojlanishida juda katta ahamiyat kasb etardi. Asar Abu Rayxon Beruniyning ming yillik yubileyiga o‘zbekcha nashri bosmadan chiqdi. Beruniy davr taqazosi tufayli astronomiya bilan shug‘ullanishga majbur bo‘lsa ham, umuman u astrologiyaga butunlay qarshi edi. Beruniy Quyosh sistemasining tuzilishi haqidagi masala bilan maxsus shug‘ullanadi. Bu haqda uning bizgacha etib kelmagan asarlari “Yer harakatlimi yo qo‘zg‘almasmi”, “Arablarning yer harakati haqidagi fikrlari” asarlarining nomi guvohlik beradi. Beruniy geliotsentrik nuqtai nazarda turgan VI-VII asr atoqli hind astronomlari Ariabhatga va Braxmaguptanin