Telefon: +998941934008

Аннотация

В данной статье всесторонне анализируется историческое формирование прав человека и влияние на них современных цифровых технологий. Особое внимание уделяется тем новым возможностям, которые цифровизация открывает в сферах свободы информации, образования и медицины. Вместе с тем рассматриваются актуальные проблемы, связанные с необходимостью защиты персональных данных, воздействием искусственного интеллекта на права человека, а также с вопросами, касающимися охраны интеллектуальной собственности. При этом подчеркиваются как правовые, так и социальные последствия указанных процессов. Annotation: This article provides a comprehensive analysis of the historical development of human rights and the impact of modern digital technologies on them. 62 Jоurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9 Vоlume 1, Issue 6 Particular attention is given to the new opportunities created by digitalization in the fields of freedom of information, education, and healthcare. At the same time, the article examines pressing issues such as the protection of personal data, the influence of artificial intelligence on human rights, and challenges related to intellectual property. Both the legal and social implications of these processes are highlighted. Kalit so‘zlar: inson huquqlari, raqamli texnologiyalar, raqamlashtirish, axborot erkinligi, ta’lim, tibbiyot, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, sun’iy intellekt, intellektual mulk, huquqiy oqibatlar, ijtimoiy ta’sir Ключевые слова: права человека, цифровые технологии, цифровизация, свобода информации, образование, медицина, защита персональных данных, искусственный интеллект, интеллектуальная собственность, правовые последствия, социальное воздействие Keywords: human rights, digital technologies, digitalization, freedom of information, education, healthcare, personal data protection, artificial intelligence, intellectual property, legal implications, social impact Inson huquqlari rivojlanishi uzoq o’tmishga borib taqaladi. Miloddan avvalgi 539-yilda Ahamoniylarning birinchi shohi Kir tomonidan Bobil davlatining zabt etilgani sharafiga barcha qullarni ozod qiladi. U barcha irqlarning teng va har kim o’zi xohlagan dinga e’tiqod qilish huquqiga ega ekanligi e’lon qilgan. Bu haqida qadimgi Akkad tilida yozilgan sopol xumdagi bitiklar asos bo’ladi. Keyinchalik inson huquqlari tan olish va ta’minlash masalasi: “Magna Karta” (1265), Fransiyaning Inson va fuqarolarning huquqlari deklaratsiyasi (1789), 1864-yilgi Jeneva Konvensiyasi, “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi” (1948)da asta- sekin rivojlanib boradi. Biroq XXI asrga kelib ijtimoiy munosabatlar shiddat bilan 63 Jоurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9 Vоlume 1, Issue 6 o’zgarmoqda. Bu esa inson huquqlarini ta’minlanishi, kafolatlanishi va himoya qilinishi bo’yicha foydali va zararli holatlarni keltirib chiqarmoqda. Natijada, kelajakda yuzaga keladigan xavflarni oldini olish uchun zarur chora-tadbirlar ko’rishni talab etmoqda. XXI asr texnika asr deb ataldi. Ushbu davrga olimlar ta’riflashda “digital age”, “computer age”,“raqamli asr” “ raqamli dunyo” kabi atamalardan keng foydalanadilar. Chunki butun dunyo aholisining kundalik tartibining asosiy qismiga aylanib ulgurgan internet va kompyuterlar ixtiro qilingan davrdir. Jumladan, 1946- yil 14-fevral kuni yer yuzidagi birinchi umumiy maqsadli elektron kompyuter “Elektron raqamli integrator va kompyuter” (ENIAC)yaratildi. Bu esa yangi asr uchun ulkan inqilob deb hisoblandi. Yoki birinchi shaxsiy kompyuterlar (PC) MITS nomi kichik kompaniya tomonidan 1974-yil ixtiro qilinishi, so’ngra 1976-yilda Stiv Voznyak va Stiv Jobs shaxsiy kompyuterlar bozoriga kirish maqsadida o’z kompaniyalariga asos solib, biz bilgan Apple I kompyuterlarini yaratishi buning yorqin dalilidir. Shu tariqa 1970-yillarning oxiri shaxsiy kompyuterlar yaratilishi jamiyat hayotida katta burilish yasadi. Ushbu davr zamoviy kompyuter sanoati va raqamli dunyoning shakllanishi muhim rol o’ynadi. Bu holatni hatto Kompyuter fanlari professori Andre DeHonning so’zlari ham isbotlaydi : “ ENIACning merosi bugungi kompyuterlashtirilgan dunyodir va biz yashayotgan olam. Aynan ushbu avtomatlashtirish hamda hisoblash texnologiyalari tufayli hayotimiz yanada qulay va rivojlangan bo’ldi”. Raqamli dunyo deyarli barcha sohalarga o’z ta’sirini o’tkazib ulgurdi, inson huquqlari sohasi ham bundan mustaso emas. Endilikda birgina kitobni o’qish uchun kutubxonalarda oylab navbat kutish shart emas. Internet orqali o’zimiz uchun kerakli bo’lgan istalgan axborotni topib, o’rganish imkoniga ega bo’ldik. Lekin ushbu qulayliklar o’z narvbatida ko’plab xavf-xatarlarni ham keltirib chiqarmoqda. Boshqacha qilib aytganda, bir tomondan, raqamlashtirish insonga o’z huquqlarini 64 Jоurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9 Vоlume 1, Issue 6 amalga oshirish uchun keng imkoniyatlarga yaratib bergan bo’lsa, ikkinchi tarafda