ПРАГМАТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ КАТЕГОРИИ МНОЖЕСТВЕННОСТИ ГРАММАТИКИ

Аннотация

В статье исследуются процессы воздействия в речи прагматического аспекта в описании стилистических особенностей метафоризации слов, формировании в них множества, владений, категорий и модальных оттенков. Описано также, что в процессе исторического развития некоторые показатели этих категорий устарели, в результате применения в обороте новых форм на место устаревших пришли различные параллели, варианты. Ключевые слова: грамматическая категория множеств, прагматический аспект, вопросы отношения грамматики и прагматики. Musayeva Barno Muminjonovna Navoiy davlat pedagogika instituti, Navoiy, O‘zbekiston E-mail:barnomusayeva947@gmail.com KO‘PLIK GRAMMATIK KATEGORIYASINING PRAGMATIK ASPEKTI Annotasiya: Maqolada ot so‘z turkumining stilistik xususiyatlari tavsifida, ulardagi ko‘plik, egalik, kategoriyalari va modal ottenkalari shakllanishida pragmatik aspekt (воздействие) nutqda ta’sir etish jarayonlari tadqiq etiladi. Tarixiy taraqqiyot jarayonida bu kategoriyalar ba’zi bir ko‘rsatkichlari eskirgan, muomalada eskirganlari o‘rnida yangi shakllarning qo‘llanishi natijasida turli xil parallellar, variantlar maydonga kelganligi ham tavsif etilgan. Kalit so‘zlar: grammatik ko‘plik kategoriyasi, pragmatik aspekt, grammatika va pragmatikaning munosabati masalalari. Musaeva Barno Muminzhonovna Navoi State Pedagogical Institute, Navoi, Uzbekistan E-mail:barnomusayeva947@gmail.com PRAGMATIC ASPECT OF GRAMMAR MULTIPLICITY CATEGORY Annotation. The article explores the processes of influence in speech of a pragmatic aspect in describing the stylistic features of metaphorization of words, the formation of a set, possessions, categories and modal shades in them. In the process of historical development, it is described that as a result of the use of new forms in place of outdated, outdated words in the circulation of these categories appeared various parallels, options in speech. Keywords: grammatical category of sets, pragmatic aspect, issues of grammar relation and pragmatics. O‘zbek tilida birdan ortiqlik–ko‘plik ma’nosi morfologik, leksik-semantik va stilistik yo‘llar bilan ifodalanishi hozirgacha bo‘lgan lingvistik adabiyotlarda o‘z aksini topgan. Bu lisoniy (lingvistik) xususiyatlarning pragmatik aspekti (воздействие) tinglovchi yoki o‘quvchi (читатель)ga ta’sir etish xususiyati o‘zbek nazariy tilshunosligida kam tadqiq etilgan. Shu sababdan masalanining nozik tomoni pragmatik ta’sir etish masalasida grammatik kategoriyalar tavsifida maydonga chiqishi holatlari faktik, illyustrativ materiallar asosida mavjudligi ko‘zga tashlanadi [4]. Jumladan, ba’zi so‘zlar hech qanday morfologik ko‘rsatkichsiz, boshqa miqdor bildiruvchi so‘zlar bilan birgalikda kelmagan holda, ham o‘z leksik ma’nosi bilan ko‘plik tushunchasini ifodalaydi: xalq, el, qo‘shin, poda, armiya kabi. Bu so‘zlarda jamlik ma’nosi kuchli. Bu ham uning leksik ma’nosidan sezilib turadi. Bu jihatdan ko‘pchilik, ozchilik kabi so‘zlar ham shu ma’noga yaqinlashadi. Ammo bu so‘zlar grammatik jihatdan shakllangan jamlikni ko‘rsatadi: Yo‘lchi chetroqda bir oz qarab, so‘ng olomon ichiga kirdi. So‘zlar grammatik-logik jihatdan birlik shaklida bo‘ladi-yu, ammo u kontekst bilan bog‘liq ravishda ko‘plikni ifodalaydi: U o‘z uyiga ketdi. Bolalar o‘z uylariga ketdilar. Birinchi galda o‘z so‘zi birlikda, ikkinchi gapda o‘z so‘zi esa bolalarning ko‘pligini anglatadi. Shuning uchun u logik jihatdan ko‘plikda deb qaraladi va Bolalar o‘zlarining uylariga ketdilar tarzida tushuniladi[1]. Demak, yuqoridagi misollardan ma’lum bo‘lishicha hozirgi o‘zbek tilida ko‘plik tushunchasi sintaktik yo‘l bilan ham ifodalanadi. Bunday shakl ko‘plik qo‘shimchasini olgan sintetik shakl bilan sinonimik munosabatga kirishi mumkin.Masalan: o‘nta daftar (daftarlar, beshta qalam) qalamlar kabi. Bu juftlar buyumning konkret sonini va noaniq ko‘plikni ko‘rsatishi bilan bir-biridan farqlanadi. Bu kabi birikmalar oxirida –lar qo‘shimchasi ham qo‘shilib keladi: ko‘p bolalar, yuzta kemalar kabi. Bunday qo‘llash stilistik nuqtai nazardan xato hisoblanadi. Chunki ot oldidagi so‘z shu predmetning ko‘pligini anglatadi. SHuning uchun –lar qo‘shimchasini ishlatish ortiqcha, o‘rinsizdir. -lar hozirgi o‘zbek tilida ko‘plikni ko‘rsatuvchi asosiy morfologik ko‘rsatkichdir. -lar qo‘shimchasining asosiy vazifasi narsa-buyumlarning birdan ortiqligini ko‘rsatishdir. -lar qo‘shimchasi buyumlarning birdan ortiqligini ko‘rsatishdan tashqarii, yana quyidagi ma’nolarni ifodalaydi[3]: 1. Hurmat ma’nosi. –lar gapning kesimiga qo‘shilib kelganda, birlikdagi ega orqali ifodalangan shaxsga nsbatan hurmat ma’nosi anglashiladi: Pochcham, rahmatlik, soatni so‘fi deganlari bilan namoz o‘qimas edilar. Bu ma’no (hurmat ma’nosi), ayniqsa, kesim bor va yo‘q so‘zlari bilan ifodalanganda yaqqol seziladi: O‘g‘illari Halimjon bormilar? – Borlar, kiravering!- dedi xotin va yurib ichkari hovliga kirib ketganini eshitdim. (J.Ikromiy). Ba’zan badiiy adabiyotda, og‘zaki nutqda –lar qo‘shimchasi otlarga ham qo‘shilib hurmat ma’nosini ifodalaydi. Bu esa a