Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
НАУЧНЫЕ РЕСУРСЫ ПО ИНСТРУМЕНТАМ И ИХ РАЗВИТИЮ
Biysenbaev Kamalatdin
Современная наука и исследования · 2026
Аннотация
This dissertation talks about scientific sources on tools and their development. Key word: archeology, history, ud, centuries, Central Asia, research results, city, dutor. НАУЧНЫЕ РЕСУРСЫ ПО ИНСТРУМЕНТАМ И ИХ РАЗВИТИЮ Аннотация. В этой диссертации рассказывается о научных источниках по инструментам и их разработке. Ключевое слово: археология, история, уд, века, Средняя Азия, результаты исследований, город, дутор. Xalıq ónermentleri adam balasının arzıw-ármanların, qaygı-quwanıshların saz arqalı sawlelendiriw maqsetinde, sol tuyǵılardı kópshilikke túsinikli etip ortaqlasıw ushın, oz talǵamına beyimlestirip, ózinen jagımlı hawaz shıgaratugın hár qıylı saz asbapların doretken, óz ónerlerin arttırıp otırǵan. Usınday uzaq jollardı basıp ótken dunya xalıqları madeniyatının rawajlanıw basqıshları, sonın ishinde Orta Aziya xalıqları muzıka madeniyatının rawajlanıw hám áste-aqırın qáliplesiw dawiri bizin eramızdın I-III asirlerine tuwra keledi. Hátteki, bizin eramızdan aldıngı dáwirlerden basalandı- degen boljawlar da barshılıq. Bunı arxeologiyalıq ashılıwlar hám ilimiy izertlewlerdin juwmaqları ayqın korsetedi. Bunnan eki mıń jıl burın, óz waqtına salıstırganda, muzıka madeniyatı bul jerlerde juda joqarı darejede bolgan. Muzıka madeniyatının sol dawirdegi joqarı darejede rawajlangan orayları- Marakandta (Samarkand), Sogdada, Nissa-parfionda (Turkmenistannın házirgi Marı qalası) sheberlik onermentshiliginin kop gana turleri payda bolganlıgı málim. Sonıń menen birge Orta Aziya xalıqları skulptura, keramika, temirden zat islew, zergerlik, suyekten, agashtan asbap xam buyımlar hár-qıylı tarawların doretkenligi malim. Arxeologiyalıq izertlewler natiyjesinde Ozbekistan, Qaraqalpaqstan Respublikasının aymagında ulıwma Xorezm oypatında kop gana ayyemgi qalalardıń bolǵanlıǵı, al olardın koplegen puqaraları joqarı madeniyatlı, xar tarepleme sawatlı, sonın menen birge sheber qollı qurılısshı xam 287 onermentshiler bolgan. Ane usınday dareklerdi uyrene otırıp bizde saz asbaplarının qalay payda bolıwı, sogılıwı, qaysı jerlerde, qaysı oraylarda kobirek ushıraskan degen sorawlar tuwılıwı mumkin. Onda biz arxeologiyalık izertlewer natiyjelerine isene otırıp, onın orayı-Sogda dep pikirleuge tuwra keledi. Sebei sol, jerden «Korotkaya Lyutnya» degen saz asbabının (bul asbaptı «Ud saz asbabı» depte aytadı) qaldıgı xam sogan usagan saz asbabın uslap turgan adam musini tabılgan. Sonday-ak «Ud» asbabın uslap turgan musinlerdin nuskaları Afrasiabtan da tabılgan edi. Sol dauirlerde adamlar tarepinen saz asbaplarınan xar kıylı nusqaları doretilip, solardın ishinde xawazı qulaqqa jagımlı-Ud asbabı kennnen taraganlıgı malim. Bunday ses shıgaratugın shanagı ulken, qop tarlı, dastesi kelte, tar tagatugın qulaqları da kop asbabı Egipette, Greciyada, Xıtayda da ushıraspaganı dalillenip otır. Bizin eramızdın V-asirine kelip, bul saz asbabı Orta Shıgısta, Orta Aziyanın qubla tarepinde ken tarńalıp, son Arqa shıgısqa, Indiyaga, keyin Iranga, Arablarga otken. Abdiraxman Jamiy xam Al Xusaynnın muzıka teoriyası xaqqındagı tarktatlarında «Ud» xam duwtar asbapları menen sazlar (nama, muzıka) hár túrli muqamga salıp atqarıla beredi, -dep korsetilgen. Duwtardın qaysı asirden baslap muzıka asbabı qatarında paydalanganlıgı belgisiz, birak sonı da aytıp otiwimiz kerek, duwtardı kamine shertiwshi adamlar Orta Aziyada juda kop bolgan. XV asirlerde duwtar asbabının korinisi xazirgi duwtarga qaraganda bir qansha ozgeshe bolıp, perdeleri de az bolgan. Sol XV asirdegi duwtardın korinisi, duzilisi tomendegishe bolgan,- dep korsetedi. Al-Xusein ozinin joqarıda atalgan miynetinde. Bir neshe juz jıllar otiwi menen «Ud» saz asbabı xar jerde xar qıylı atamalarda atalıp kelgen, sonın menen birge adamlar oz mumkinshiliklerine karay onın sırtkı korinisin dawıs tembirin, ses shıgarıwshı shanagın (korpusın), dastesin mumkin bolganınsha sol dawirdin xam sol dawirdegi xalıqlardın ruxıy talabına juwap bergendey etip ozdestirip, oz muzıka madeniyatın rawajlandırıwga erisken. Bul muzıka asbabın ruslar- balalayka, kazaklar- dombra, ukrainlar- bandura, gruzinler- chaturiy, turkler- ǵobız, osetin, dagıstanlıqlar- dalafanlar, latıshlar- kuokle, qırgızlar- qomuz, turkmen, tajik, ozbek, qaraqalpaqlar- duwtar dep atap xam dunyanın basqa xalıqları da ozlerine beyimlestirip sogıp alganlıgı ma lim. Qaraqlpaq xalqı da «Ud» saz asbabının sogılıwúusıllarına qarap duwtar saz asbabın jaratıp shıgargan, biraq usıaytılıp otırgan duwtar qashan, qay waqıtta, kimler tarepinen sogılgan degen sorawlarga juwap beriw qıyın, degen menen de qaraqalpaq xalqıda dunyanın basqa xalıqları sıyaqlı erte zamanlardan baslap-aq ozinin kop tarawlı muzıkalıq korkem onerine iye ekenligi malim. Usı muzıka madeniyatının rawajlanıwında saz asbapları da ulken rol atqaradı. Saz asbapları 288 qaraqalpaq muzıka madeniyatında Orta Aziya xalıqlarının korkem oneri menen ajıralmas uqsaslıqqa xam ozinin kop asirlik tariyxına iye. Onın tariyxıy tamırları esaplangan derekler—bizin eramızga shekemgi IV asir xam bizin eramızdın I asir
Доказательный фрагмент
«This dissertation talks about scientific sources on tools and their development.»
Образец извлечения
Демо-превьюThis dissertation talks about scientific sources on tools and their development. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- археология, история, archeology, history, Arxeologiya, tariyx
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025