ИСТОРИЯ ПРОИСХОЖДЕНИЯ ИНСТРУМЕНТАЛЬНЫХ СЛОВ

Аннотация

This thesis describes how instrumental words arose and how musical sounds arose. Key word: instrument, music, melody, spoon, upson, thinkers-philosophers, melody, word. ИСТОРИЯ ПРОИСХОЖДЕНИЯ ИНСТРУМЕНТАЛЬНЫХ СЛОВ Аннотация. В этом тезисе рассказывается о том, как возникли инструментальные слова и как возникли музыкальные звуки. Ключевое слово: инструмент, музыка, мелодия, ложка, Апсона, мыслители- философы, мелодия, слово. Saz-sáwbet, qosıq, «muzıka» tıńlaw júdá áyemgi dáwirlerde, jer betinde tirishilik payda bolıwı menen bir qatarda kelip shıqqan. Aradan bir neshe mıń jıllardıń ótiwi menen adamzat aqılınıń, sana-seziminiń rawajlanıwına baylanıslı kún-kóris maqsetinde, olar ań awlaw ushın qattı kerilip tartılatuǵın hár qıylı aw-duzaq sabaqların, oq-jaylardı oylap tapqan. Oqjayǵa kernep tartılgan jiplerden qanday da bir jaǵımlı ses shıǵatuǵınlıǵın ańlaǵanınan tısqarı taw jıralarında, taw uńgirleriniń qasında turıp, qattı baqırǵan waqıtta, tawlardaǵı jıra hám saylardan, úngirlerden adamlardıń dawısına uqsas ses qayta janǵırıp shıǵatuǵınlıǵı belgili bola baslaǵan. Haqıyqatında da eski aǵash gúze, gúbi, shelek, tas gúzelerdiń awzına jaqın bir qıya jótelseń, túshkirseń ya baqırsań yamasa bir góne tamnıń janında turıp qosıq aytsań, onıń izin ala sol jerden óziniń dawısıń qaytalanıp janǵıradı. Bunday sesler rezonans, bizinshe aytqanda, qayta janǵırıw qubılısı dep ataladı. Áne, usınday seslerdiń qaysınday qaytalanatuǵınlıǵın biliwge qızıqqan adamlar, sesti qaytalaytuǵın ishi quwıs ásbaplardı ılaydan, aǵashtan, qamıs, quwran, kendir hám basqa da ózegi gewek zatlardan soǵıp kórgen, solay etip adamlar bir neshe mıń jıllardıń ótiwi menen óz 274 ármanların is júzine asıra baslaǵan. Aqır-ayaǵında olar jińishke jipti «quwıslıq» betine qattı kernep tartıp ásbap islegen, olardı úplep kóriw arqalı qanday da bir sıyqırlı sestiń, jaǵımlı ajayıp hawazdıń payda bolatuǵınlıǵın anıqlaǵan. Adamlar kóp izleniwlerden keyin qamıs buwınınan sırnayǵa usaǵan, ılaydan úshpelek, balaman sıyaqlı ses shıǵaratuǵın qurallar islegen, keyin ala aǵashlardı oyıp hám ılaydan da solarǵa usaǵan ásbaplar islep, olardı quyashqa, otta keptirgen. Sol ásbaplardaǵı quwıslıqtıń ashıq turǵan jerine jińishke sabaqlardı kesesine tartqan, kernelgen jipte qol menen qozǵap jiberse ses shıǵaratuǵınlıǵın sezgen, sonday-aq qabaqlardıń jińshke jerinen kesesine kesip, buǵanda jip kernep tartıp kórse, olardan da qulaqqa jaǵımlı jáne de anıǵıraq ses shıǵaratuǵınlıǵına aqılı alısa baslaǵan. Usınday jollar menen bir neshe mártebe qayta soǵıw, qayttan dúzetiw nátiyjesinde házirgisine birqansha uqsas qulaqqa jaǵımlı hawaz shıǵaratuǵın saz ásbapların jaratıwǵa erisken. Ápsanaǵa qaraǵanda áyyem zamanda Aflatun (Platon) degen aqıllı adam jasaǵan. Ol jasaǵan dáwúrde Qaqnus (Feniks) atalmısh qus bolǵan eken, bul qustıń qanatın qaǵıp ushıwı nátiyjesinde júdá ájayıp ses payda boladı eken. Aflatun bul sesti esitip, sol dawıstı qayta dóretiw maqsetinde ózi duwtarǵa usaǵan saz áspabın jaratqan, dep duwtardıń kelip shıgıw tariyxı jóninde usı eki gúrrińdi aytıp bergen. 1996-jılı alınǵan, Urıs hám miynet veteranı 90 jasar Qurbaniyazov Yusup ulı saz áspabınıń qúdireti haqqında bılay deydi. - Payǵambarmızdıń birewi toyǵa, ań-awlawǵa, shıǵarǵa shıqqanda minetuǵın úsh atı hám sol úsh attı baǵatuǵın úsh xızmetkeri bolǵan eken. Bul úsh adamnıń wazıypası ózine bekitilgen atqa ot-jem, suw berip, sol attı semirtip bagıwdan ibarat bolgan. Payǵambarımızdıń ózi uzaq jolga shıqqanda minetuǵın Dúl-dúl degen torı atı bolǵan qusaydı. Payǵambarımız usı atın júda jaqsı kóredi eken. Sebebi, at júda ajayıp júyrik bolǵan, sol ushın bul attı usı eldegi eń bilgir atbaǵar Ǵayıp qara degen seyis adamǵa baqtırıptı. Bul adamnıń ustashılıq uqıbı da bar hám sazende eken. Qolınıń bos waqtında sırnay, úshpelek hám duwtarǵa usaǵan saz áspabların soǵıp, shertip júrgen. Kóbinese, duwtardı hár qıylı muqamǵa salıp shertetuǵın uqıbı bar eken. Hár kúni azanda, keshte, atqa ot-jem berip, ózi de awqatlanıp bolǵannan soń, ózi soqqan saz áspabın shertip sharshaǵanın shıǵaradı eken. Ǵayıp qaranıń miynetkeshligin sezgen payǵambarımız bul adamǵa ayırıqsha kózqarasta bolıptı. Bunı qızǵanǵan anaw eki atbaǵar hár qıylı ósek sózler aytıp, Ǵayıp qaranı payǵambarımızǵa jamanlap bara beripti. Dúl-dúldi ózlerimiz baǵamız,- dep Ǵayıp qaranı at baǵıw jumısınan bosatıptı. Sonnan baslap-aq, bul otlamaptı hám suw ishpepti. Bunı sezgen payǵambar kópti kórgen jası úlken awıl aqsaqalların jıynap, dúl-dúldiń ot-jem, suw da ishpey kún sayın azıp baratırǵanın aytıptı. Sonda ǵarrılardıń birewi-Ǵayıp qaranıń ózin shaqırtıp sóylesiw kerek depti. 275 Bul sóz Payǵambarımızǵa maqul túsip, Ǵayıp qaranı shaqırıp alıptı. Aqsaqallardıń birewi Ǵayıp qaraǵa- Durısın ayt shıragım,-dep iynine sen-sen ton jawıp, tómendegi tórt qatar bayitti aytqan eken Torı at ushın at baǵarın, Ólgeninshe sabadı, Attıń azıp ketiwi, Neden eken shıraǵım. Sonda Ǵayıp qara aqsaqallarǵa tómendegishe juwap beripti Jalǵan sózge aqsaqal, Suwda órge aǵadı, Jalgan sóylep atbaǵar, Janın otqa