ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ МУЗЫКАЛЬНЫХ ИНСТРУМЕНТОВ

Аннотация

This thesis refers to the discovery of the fossil widow of Sumbata, a man who in ancient times played two stringed musical instruments archaeologically. Key word: music, researcher, scientist, archeology, instrument, antiquity, sumbat, fossil, century, history. ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ МУЗЫКАЛЬНЫХ ИНСТРУМЕНТОВ Аннотация. В этом тезисе говорится об обнаружении ископаемой вдовы сумбаты, человека, который в древние времена играл на двух струнных музыкальных инструментах археологически. Ключевое слово: музыка, исследователь, ученый, археология, инструмент, древность, Сумбат, ископаемое, век, история. Belgili muzıka izzertlewshisi V. N. Belyaev óziniń «Áyyemgi dáwirlerdiń muzıka mádeniyatı»-degen miynetinde -«Arxiologlar tárepinen áyyemgi zamanlarda tasqa oyılǵan kishkene shanaǵı bar, uzın dásteli, eki tarlı muzıka áspabın qolǵa alıp shertip turǵan adam músininiń qazılma tulǵası tabılǵan. Ol biziń eramızdıń úshinshi mıńınshı jıllarınıń ortalarına tuwra keledi. Bul músin hám ondaǵı kórinisler házirgi dáwirde Ózbekstanda, Tájikstanda shertilip júrgen Tanbur saz áspabın kóz aldımızǵa keltiredi»-dep tastıyıqlaydı. (V.I.Belyaev «Muzıkalnaya kultura drevnogo mira» L. 1937-g str 98). Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen kórkem-óner ǵayratkeri T. Adambaeva da óziniń «Qaraqalpaqstan muzıkasınıń tariyxınan»-atlı kitabında da usınday boljawlardı dálillep jazǵan. «Biziń eramizdiń I-ásirine tán ájayıp mádeniy eskertkish Ayırtamnan tabılǵan «Ud» áspabı, 1946-jılı arxiologiyalıq ashılıwlarda Topıraq qaladan eki tarlı duwtar tipindegi saz áspabın 268 uslap turǵan adamdısúwretleytuǵın fragmenttiń tabılıwı bunıń ayqın dálili boladı». (T. Adambaeva. «Qaraqalpaqstan muzıkasınıń tariyxınan» 1985-j). Taǵı da bul muzıkalıq ásbaptıń súlderi házirgi Túrkmenstan territoriyasınan aymaǵındaǵı Farpiyan patshalıǵınıń orayı bolǵan Nissa qalasın izzertlew waqtında tabılǵan. Bul ásbap uzın dásteli, kishkene shanaqlı, «Ud»-áspabı bolıp, Túrkmenlerdiń házirgi waqıttaǵı duwtarın esletedi. Bunday uqsaslıqlar, házirgi zaman qaraqalpaq saz áspabı duwtar-«Ud» áspabınıń bir neshshe mıń jıllar dawamında ózgertilip, ápiwayılastırılǵan túri degen túsinikti bildiredi. Muzıka tariyxın izzertlewshi alım Karl Engel óziniń «Katalog muzıkalnıx instrumentov»- atlı kitabında VII-ásirde Arablar Orta Aziyada jasawshı xalıqlardıń joqarı dárejede rawajlanǵan muzıka mádeniyatın onıń menen birge ıqsham, sheber islengen hár qıylı muzıkalıq ásbapların óz múlki, óz menshigine aylandırdı. «Arablar Iran, Turan, Túrkstandı basıp almastan burın VI-ásirde az shertiwdi hám saz ásbapların soǵıwdı úyreniwge olar óz balaların jibergen, sońın ala Persiya, Orta Aziya muzıka mádeniyatın tolıǵı menen óz múlkine aylandırǵan»-dep keltiredi T. Adambaeva óz miynetinde (T. Adambaeva «Revolyustiyaǵa shekemgi Qaraqalpaq muzıkası» 1976 j Nókis). Solay etip muzıka ásbaplarınıń payda bolıw tariyxı uzaq dáwirlerden payda bola baslap biziń dáwirimizge kelip jetkenligi búgingi kúnde hámmege ayan. Ózbekstanda hám Qaraqalpaqstanda kóplegen muzıka ásbaplarınıń túrleri bar, olar kúndelikli turmısta, xalqımız arasında qollanılıp kiyatır. Olardan duwtar, rubab, qobız, tanbur, chang, nay, doira, qoshnay, surnay, karnay, balaman, shınqobız, girjek, naǵara, qayraq, qashqar rubabı, avgan rubabı h.t.b da ásbaplardı aytıwǵa boladı. Bul ásbaplardıń birazı qayta islenip, yaǵnıy rekonstrukciya islenip bir qansha jetilistirilip, olardıń túrler de kóbeyip jańasha tús alıp keńnen paydalanıp kelmekte.