ЗВУЧАНИЕ ЭПИЧЕСКИХ ТЕКСТОВ В МЕЛОДИИ

Аннотация

This thesis mentions the words of the Karakalpak epic taronada jańlaniwi, the terms of the Karakalpak tarons. Key word: Bakhshi, epic, performance, stage, acting, collective, listener, text. ЗВУЧАНИЕ ЭПИЧЕСКИХ ТЕКСТОВ В МЕЛОДИИ Аннотация. В данном тезисе упоминаются слова Каракалпакского эпоса taronada jańlaniwi, термины каракалпакских таронов. Ключевое слово: Бахши, эпос, перформанс, сцена, актерское мастерство, коллектив, слушатель, текст. Dástanlarda tekstler tiykarǵı orındı iyelegen menen onıń emocional tásirliligin kúsheytiwde, lirikalıq momentlerin nama arqalı jetkeriw tıńlawshısına tereńirek tásir etedi. Nama arqalı dástandı jańlandırıp, tıńlawshısınıń sezimlerin qıtıqlaydı. Sonıń ushın da melodiyanıń emocionallıq tásirliliginiń kúshliligine baylanıslı nama sózden de góre tıńlawshısına tezirek jetip baradı. Usıǵan baylanıslı xalıq talabı jadaǵay sózden góre, nama menen sózdi biriktirip aytıp beriwdi anaǵurlım abzal kórgen. Ol tekstke demewshi kúsh ruwh berip, janlandırıp otırǵan. Dástanlardıń syujet liniyasınıń qatań tártibin buzıp, waqıyalardıń ornın awmastırıp qoyıwǵa bolmaǵanınday, onıń melodiyasında ózgertiwge bolmaydı. Tekst penen melodiyası bir-birine qarısıp, el-jurtqa áygili bolıp ketken namalardı «Sayatxan baǵdadı baǵda», «Daǵları», «Sárbinaz», «Dad álińnen», «Yar qırmızı kiyinipti», «Ne tiler mennen», «Tarlannıń», t.b. orın awıstırıp yaki melodiyasın ózgertken jaǵdayda pútkil dástan mazmunınıń buzılıp ketiwine shekem alıp keledi. Olardıń qosıq tekstleri menen melodiyası birge tuwılıp, birge kamalǵa jetkendey, júrek dúpildisiniń birge soǵıp turǵanı seziledi. Sonday-aq dástanlarǵa tán bolǵan jáne bir jaǵday qosıq tekstleriniń bir qanshalarınıń qaraqalpaq xalıq namalarına yaki awız eki professional muzıkasına 248 («Muxallestiń» túrleri, «Saltıq», «Ala qayıs», «Sanalı keldi», «Jeti asırım» t.b.) aytılatuǵın jaǵdayları da ushırasadı. Geypara jaǵdaylarda ayırım namalardıń testlerine qaraǵanda óziniń keń diapozonına iye bolıwına baylanıslı, ózi menen birge tuwılǵan dáslepki tekstinen ayırılıp, onnan góre kórkemirek tekstlerine iye bolatuǵının da jasırıwǵa bolmaydı. Jaqsı atqarıwshılar onı (namanı) bir teksten ekinshi tekske ótkerip qollanǵanda ol namanı mexanik ráwishte mánissiz, túr-tússiz, naǵıshsız kóshirmey, onıń tekstiniń mazmunına sheber baylanıstırıp jiberedi. Bunday tvorchestvolıq miynet xalıq dóretpeleriniń rawajlanıwına tiykar saladı. Dástanlardaǵı sózler tekstlerdiń kórkem obrazlı kúshine súyene otırıp, waqıyalardı bayan etedi. Muzıka bolsa óziniń til kórkemliligi menen tekstegi ideyalıq mazmundı tereńletip bayıtıp otıradı. Eger de dástandaǵı muzıka uslayınsha xalıqtıń estetikalıq talabın qanaatlandırmasa, baqsıshılıq óneri qashanlar-aq jasaw uqıbın toqtatqan bolar edi. Solay etip muzıka menen tekstiń óz-ara tıǵız baylanısıp kelgen jaǵdayında ǵana dástan tolıqqanlı kórkem ómirin jasay alıw múmkinshiligine iye boladı. Ol sonda ǵana Adam ómiriniń ruwxıy sulıwlıǵın, adamgershilik qásiyetlerdiń ullılıǵın súwretlewshi ózgeshe bir gimnge aynaladı. Sonlıqtan shıǵıs xalıqlarında, sonıń ishinde qaraqalpaq xalqınıń da muzıkalıq romanlar (dástanlar) dóretiwge, atqarıw, tıńlaw ónerine qızıǵıwshılıq erte zamanlardan-aq baslanǵanlıǵı anıq kórinedi. !sirler boyınsha dawam etip kelgen atqarıwshılıq dástúri dástan menen nama arasındaǵı baylanıstı rawajlandırıp keledi. Olar dóreipeniń qurı mazmunın aytıp bermey, hár qaysısın ılayıq namaǵa qosıp atqaradı. Sóz benen saz birigip, gúrriń dawamında qaharmanlardıń erligin bayanlap otıradı. Bul qosıqlar dástan menen de, dástansızda estradalıq qosıqlarday keń auditoriyasına iye. Tıńlawshıǵa qosıqshılar tárepinen óz aldına alıp atqarsa da kem tásir etpeydi. Sonıń ushında dástan qosıqlarınıń ayrıqsha belgileriniń biri óz aldına jasaw múmkinshiligine iye ekenliginde. Olardıń barlıǵı da qaraqalpaq xalıq qosıqları qatarınan orın alıp, onı muzıkalıq hám ádebiy kórkemlik jaqtanda bayıttı, dástan qosıqların xalıq qosıqlarınan múmkin bolmaǵan jaǵdayda qarısıp ketken. Hátte dástan qosıqları dástannan tısqarı jekke ómir súrgende keńirek jasaw múmkinshiligine kóbirek izzet-húrmetke iye bolıwına alıp keledi. %ytkeni jekke baqsılarday onıń auditoriyası tar bolmaydı, atqarıwshısı da` tıńlawshısıda pútkil xalıq boldı. Sonlıqlardan bulardı ayırım qosıqshılardan tısqarı jalpı xalıq baladan-shaǵaǵa shekem degendey, qálegen jerinde, bul qosıqlardı atqarıp, qızǵınlı jaslıǵın, ónerge degen qumarlılıǵın shıǵarıp otırǵanlıǵı sır emes. Bul qosıqlardıń naması menen tekstleri házirgi shayır-kompozitorlar, melodislerge ada bolmas hasıl sháshme bolıp otır. Olar usı sháshmeden nár alıp, onı muqıyatlap rawajlandırıwda zor ǵayrat kórsetip keledi. Bunnan tısqarı baqsılar menen birge házirgi professional artistler de 249 radio, televidenie, filarmoniya, teatrlarda atqarıp, bul qosıqlarǵa jańa tús endirip keledi. Sebebi ansambl, orkestr, solist, xorlar ushın qaytadan sazlanǵanlıqtan diapozonnıń keńligi, sozımlılıǵı, bálentliligi jaǵınan bir qansha keń múmkinshilikke iye bolǵanlıǵın kóremiz.