a sentence. Гап қолипидаги турғун бирикмалар компонентлари ҳақида баъзи мулоҳазалар

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақола гап қолипидаги турғун бирикмалар ва гап қолипидаги турғун уларнинг компонентларига бағишланган бўлиб, унда бирикма, гапнинг қурилиш материали бўлмиш сўз ва турғун сўз сўз, бирикмаларининг хусусиятлари борасида фикрлар сўз бирикмаси, турғун сўз бирикма, билдирилган. Шу билан бирга, турғун сўз бирикмасининг перифраза, талқини бўйича мулоҳаза юритилиб, сўз бирикмаси ва гап ифода, оралиғидаги функционал чегарани белгилашга эътибор тасвирий ифода, қаратилган. Тадқиқотчи масала доирасида мақолада тавсифий ифода, келтирилган мисоллар таҳлилига таянган ҳолда ўз гап. хулосаларини асосли равишда баён этган. 1 PhD, Samarkand State Institute of Foreign Languages Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 1 № 5 (2023) / ISSN 2181-3701 Некоторые соображения об устойчивом сочетании слов в форме предложения и их компонентах АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Данная статья посвящена устойчивым сочетаниям слов устойчивое сочетание в форме предложения и их компонентам. В ней слов в форме обсуждаются свойства слов и устойчивых словосочетаний, предложения, слово, которые служат строительным материалом предложения. словосочетание, устойчивое Также статья включает комментарий по интерпретации словосочетание, устойчивой фразы с акцентом на определении перифраз, функциональной границы между фразой и предложением. выражение, Исследователь подкрепляет свои выводы анализом описательное выражение, предложение. примеров, представленных в статье. Гап қолипидаги турғун бирикмалар кўлами анча кенг бўлиб, улар жумласига ноидиоматик маъно ифодаловчи гап қолипидаги соф турғун бирикмалар, ҳамда идиоматик маъно ифодаловчи гап қолипидаги турғун бирикмалар, мақол, маталлар, паремиялар (ҳикматли сўзлар) ва афоризмлар ва баъзи турғунлик белгисига эга бўлган гаплар ҳам киради. Лекин, шундай бўлишига қарамай, уларнинг ҳар бири, компонентлари алоқасининг турғунлик даражасига ҳамда семантик салмоғига кўра иккинчисидан фарқ қилади. Авваламбор, гап қолипидаги турғун бирикмалар таркибидаги компонентларнинг ўзаро синтактик муносабати ҳақида сўз юритишдан олдин, юқорида таъкидлаб ўтганимиздек, прагматик нуқтаи назардан, бундай турғун гаплар сўзловчи нутқида шаклланиб, тингловчи уларни тил материали сифатида қабул қилади, ёки улар матнда тил материали сифатида тайёр ҳолда намоён бўлади. Синтаксис атамаси юнонча “синтаксис” – “қурилиш, текислаш, тузилиш” маъносини билдириб, нутқни шакллантириш қоидаларини ўрганувчи ва шакллантирувчи тил ҳақидаги фан сифатида таърифланади. В.В. Виноградов асарлари 20-асрнинг 2-ярмида синтаксис тавсифининг асосий жиҳатларининг ривожланишини белгилаб беради: анъанавий структуравий, семантик, функционал ва коммуникатив синтаксис билан бирга шаклланади [1, 42]. Ушбу ўринда турғун ҳолатдаги бундай гаплар компонентлари алоқасининг турғунлик даражаси ва семантик салмоғини кўриб чиқамиз. Гап материали сифатида, албатта, биз бунда сўзни келтирамиз. Бироқ, бундан ташқари, турғун сўз бирикмалари ҳам мавжудки, улар ҳам гап материали бўлиб хизмат қилади. Ф.Ф. Фартунатов синтаксиснинг асосий вазифасини сўзларнинг тарқалиш қобилиятини ўрганиш деб ҳисоблаган, сўз бирикмасини синтаксиснинг асосий бирлиги, гапни эса сўз бирикмаси тури сифатида белгилаган [1, 42]. Ф.Ф. Фартунатовнинг синтаксиснинг асосий вазифасини сўзларнинг тарқалиш қобилиятини ўрганиш деган нуқтаи назарига қўшилиш мумкин, бироқ, гапни сўз бирикмаси тури сифатида белгилаш тўғри деб билмаймиз. Шунинг учун ҳам қуйида гап компонентлари хусусиятларига эътибор қаратган ҳолда, уларни ўрганиш мақсадга мувофиқ деб ўйлаймиз. 18 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 1 № 5 (2023) / ISSN 2181-3701 Гап компонентларининг шакл ва мазмун жиҳатдан синтактик муносабатга киришувининг фаол иштирокчиси сўз ҳақида гапирар эканмиз, унинг кўп функционал ҳодиса эканлигини таъкидламоқчимиз. Бундай сўзлар турғун ва турғун бўлмаган гап таркибида қўлланиши ва қуйидаги вазифаларни бажариши мумкин. Авваламбор, ҳар қандай сўз номинатив бирлик сифатида кенг маънода атама ва шу билан бирга тор маънода термин бўла олиши аҳамиятлидир. Уларнинг бундай вазифаси турли тилларда бир хил намоён бўлади, мисол сифатида ўзбек тилида; тил – атама, тил – термин; инг., head – атама, head термин, рус., язык – атама, язык- термин; Албатта, ҳар қандай сўзлар умумий ва хусусий тушунчаларни, масалан ўзбек тилида олма –умумий тушунчани, шу билан бирга – қизил олма мисолида қизил – хусусий тушунчани; инг., an apple – red apple, бунда apple умумий тушунчани, артикл an, ва red сифати хусусий тушунчани ифодалайди; Сўз воқеликдаги нарса, предмет ва воқеа-ҳодисаларнинг кўзга намоён бўладиган хусусиятидан келиб чиқиб, масалан, олма, китоб, дафтар ҳақида конкрет тушунчаларни ва мавҳумликни ифода этувчи севги, муҳаббат, шайтон, фаришта, худо сўзлари абстракт тушунчаларни билдиради; Сўз нутқ жараёнида ўз маъносида ва кўчма маънода қўлланилиши