ФОРМИРОВАНИЕ И РАЗВИТИЕ РЕСТАВРАЦИОННОЙ СФЕРЫ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This article talks about the history of restoration, the first restorers in the world and Uzbekistan, the inextricable connection between restoration and conservation, and the development of modern restoration. At the same time, some opinions and comments about the measures for the development of restoration in Uzbekistan are covered. Key words: Restoration, conservation, restorer, restoration methodology, practical experience, art, scientific restoration, modern restoration. ФОРМИРОВАНИЕ И РАЗВИТИЕ РЕСТАВРАЦИОННОЙ СФЕРЫ В УЗБЕКИСТАНЕ Аннотация. В данной статье рассказывается об истории реставрации, первых реставраторах в мире и Узбекистане, неразрывной связи реставрации и консервации, развитии современной реставрации. В то же время освещены некоторые мнения и комментарии о мерах по развитию реставрации в Узбекистане. Ключевые слова: Реставрация, консервация, реставратор, методика реставрации, практический опыт, искусство, научная реставрация, современная реставрация. Restavratsiya (lotincha restauratio - qayta tiklash) - moddiy madaniyat yodgorliklarini keyinchalik yoʻq qilishning oldini olish va uzoq muddatli saqlash uchun maqbul shart-sharoitlarga erishish, uning yangi, ilgari nomaʼlum boʻlgan xususiyatlarini yanada kashf qilish imkoniyatini taʼminlashga qaratilgan chora-tadbirlar majmuidir (1). Qayta tiklash qisman arxitekturadan ko’ra ko’proq ma’lum bir bosqichda jamiyatning madaniy qadriyatlari darajasi va holatini aks ettiradi. Buni turli mamlakatlardagi inqiloblar davridagi meros va hujjatlarga faqat utilitar qiziqishning tarixiy faktlari tasdiqlaydi. Aynan meros, xususan, arxitektura yodgorliklari ma’lum bir hududda rivojlanayotgan jamiyat qadriyatlarining madaniy bog’liqligini amalga oshiradi va jamoat arxitektura ijodi jarayonida tarixiy, majoziy va moddiy davomiylikni ta’minlaydi (2). Zamonaviy restavratsiya, nazariya va amaliyot tamoyillari madaniy merosni saqlash va undan foydalanish ishtirokchilari o’rtasida yuzaga keladigan vaziyatlarning murakkabligi, noaniqligi va xilma- xilligini aks ettiradi. Shu bilan birga, ta’kidlash joizki, doimiy shubhalar va bu boradagi ishning 6 85 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ o’rnatilgan uslublarini qayta ko’rib chiqishga urinishlar mavjud. Bu ko’p jihatdan jamiyatdagi turli jarayonlarning o’zgarishi tezligi, yangi qurilish texnologiyalarining rivojlanishi va jahonda ushbu faoliyat uchun qonunchilik bazasini shakllantirish va yangilash bosqichi bilan izohlanadi. Qayta tiklash jarayonida vaqt, zararli sharoitlar, urushlar va tabiiy ofatlar ta’sirida shikastlangan va buzilgan tarixiy, madaniyat va san’at yodgorliklari mustahkamlanib, tiklanadi. Qayta tiklashning ko’plab turlari mavjud, ular turli mezonlarga ko’ra bo’linadi. Barcha turdagi restavratsiyaning asosiy maqsadi ob’ektning yo’qolishini (foydalanish natijasida yuzaga keladigan nuqsonlar - chiplar va boshqalar) tiklash va uning ko’rinishini yaxshilash, shuningdek ob’ektni saqlab qolishdir. Birinchi holda, uning maqsadi funksionallikni tiklashdir, ikkinchidan, asosiy maqsad konservatsiyaga aylanadi, ya’ni hozirgi holatni saqlab qolish. Shu bilan birga, restavratsiya qilish, qoida tariqasida, faqat konservatsiyani o’z ichiga oladi va ob’ektga aralashuv faqat o’ta zarur hollarda, masalan, qayta tiklanadigan yo’q qilish jarayonlarining aniq belgilari bilan qo’llaniladi. Qayta tiklashda savdo va muzey restavratsiyasi mavjud. Nemis restavratori J.Gensning fikricha, “Mijoz har doim haq!” degan naql san’at buyumlarini restavratsiya qilishga taalluqli emas. Bu uni boshqa ko’plab tijorat xizmat ko’rsatish kasblaridan ajratib turadi. Restavratsiya inson faoliyatining boshqa turlari singari o’zgarmas tamoyillar va usullar tizimi emas, balki o’ziga xos tarixiy taraqqiyotga ega bo’lib, yodgorlik qanday maqsadda saqlanishi va restavratsiyasiga bog’liq. Yu.G.Bobrovning fikricha, «amaliy va nazariy faoliyatning rivojlanishi uchta asosiy metodologiyani keltirib chiqardi, ularning mohiyati restavratsiyaning uchta buyuk g’oyasi bilan ifodalanadi. 1. Asarni asl holida tiklash 2. Ob’ektni iloji boricha buzilmagan holda saqlash 3. Ob’ektning tarixiy va badiiy qadriyatlarini aniqlash va muvofiqlashtirish (3) A.F.Losevning fikricha, “Restavratsiya madaniy meros jarayonini jismoniy amalga oshirish shakli yoki usuli sifatida namoyon bo’ladi va shu ma’noda uning qonuniyatlariga bo’ysunadi”. Ilmiy restavratsiya va konservatsiyaning asosiy tamoyillari: -asarning tarixiy materialiga minimal aralashish, uni maksimal darajada saqlash; -har qanday tiklash aralashuvining haqiqiyligi va ta’rifi; -ilmiy xarakter; -arxeologik tiklash; -stilistik tiklash; -tarixiylik; Restavratsiya o’z navbatida bir nechta turlarga bo’linadi. Bular: -Arxitektura yodgorliklarini restavratsiya qilish; -Monumental rangtasvirni qayta tiklash; -Molbert yog’li bo’yashni qayta tiklash; -Dastgohli tempera rasmini tiklash (shu jumladan piktogrammalarni tiklash -Grafik q