Лексик-семантик майдон ҳақида қарашлар

Аннотация

Ушбу мақолада лексик-семантик майдон оламнинг лисоний ва бадиий манзарасининг бир қисми эканлиги борасида фикр юритилади. Калит сўзлар: коммуникатив сифат, семантик макон, компонент, лексик- семантик гуруҳ, ментал тузилма, лексик синф, суперконцепт. “Табиийки, ҳар қандай нутқнинг асосий мақсадларидан бири тингловчи ёки ўқувчи онгига таъсир этишдан иборат. Бу мақсадни амалга оширишда эса нутқнинг муайян бир сифати эмас, балки барча коммуникатив сифатлари у ёки бу даражада иштирок этади. Зотан, тўғри ёки аниқ бўлмаган, бой ёки мантиқий бўлмаган, соф ёки жўяли бўлмаган нутқнинг таъсирчанлиги ҳақида гапириб бўлмайди. Лекин айни пайтда нутқнинг таъсирчанлигини таъминлашда ифодалилик сифатининг алоҳида, ҳатто ҳал қилувчи ўрин тутишини таъкидламоқ жоиз.” Ватан концепти ҳақида фикр юритганда таъкидлаш жоизки, бу тушунча халқимиз яшаётган макон тасаввури билан чамбарчас боғлиқ. 659 Концептни ҳосил қилувчи таркибий қисмларнинг семантик маконида майдонни шакллантирувчи ўзак Ватан лексемасидир. Бадиий матнда Ватан лексемаси атрофида тўпланувчи компонентлар семантик жиҳатдан мазкур лексемага боғланади. Шу ўринда ижодкорнинг индивидуал услуби ҳам бу майдонни бойитишда муҳим аҳамият касб этади. Ватан концептуал майдони ҳудудида ўзбек тилидаги турли сатҳларга тааллуқли бўлган тил бирликлари тенг мавқеда, ҳажм жиҳатдан эса сўздан матнгача қамраб олади. Улар тузилиши, тилнинг қайси сатҳига оидлиги, семантик хусусияти билан фарқ қилади, аммо ижодкорнинг онгида ўрнашиб қолган умумий мазмун билан бирлашган. Мисол учун, маданиятнинг маънавий кодида “Ватан” концепти ўз семантик майдонига қабул қилган лексик бирликлар билан бирга умумийлик ҳосил қилади, семантик жиҳатдан шу тилда сўзлашувчилар унинг мазмунини бирдай қабул қилади. Лексик-семантик майдон оламнинг лисоний ва бадиий манзарасининг бир қисми ҳисобланади. Инсон томонидан атроф дунёни маънавий (қисман амалий) ўзлаштиришнинг турли томон ва даражаларини акс эттирган манзара ўзида катта маъно ташийди. Рус тилшуносларидан Л.М.Васильев майдон ҳақида фикр юритар экан, семантик майдон ва лексик-семантик майдонни ўзаро фарқлайди ва уларни алоҳида ўрганишни таклиф қилади. Олимнинг фикрича, лексик- семантик майдон термини майдон турлари таснифига илгариги тилшунослар лексик-семантик гуруҳлар деб атаган турларни ҳам киритиш имкони пайдо бўлади. Б.Ю.Городецкий семантик майдонни тавсифлашда маъновий муносабат нуқтаи назаридан ёндашади. Унинг фикрича, семантик майдон – бу қандайдир семантик компонент билан маълум ўхшашликка эга бўлган ва ўзига хос маъновий муносабатларга боғлиқ бўлган тил бирликлари йиғиндиси. Шундай қилиб, биз “лексик-семантик майдон” термини “семантик майдон” терминига нисбатан лексик кўламни ифодалашига кўра тор ҳисобланса-да, кўпинча бу терминлар тилшуносликка доир тадқиқотларда ўзаро синоним сифатида қўлланилишини кўрамиз. Алоҳида олинган ижодкор асарларида “Ватан” лексик-семантик майдонини махсус тадқиқ этган В.Б. Тюриннинг таъкидлашича, лексик- семантик майдон тушунчасининг ягона аниқ изоҳи бўлмаса-да, кўплаб тадқиқотчилар томонидан қайд этилган базавий белгиларини кўрсатиш мумкин. Биринчидан, лексик-семантик майдон ўзида ўзаро боғлиқ бўлган семантик бирликларни акс эттиради. Иккинчидан, лексик-семантик майдон асосида майдоннинг барча компонентлари билан боғлиқ бўлган ядро элементи ётади. Учинчидан, лексик- семантик майдон бўлиши шарт бўлган икки ҳудуддан –ядро ва перифериядан иборат структурага эга. Шундай қилиб, лексик-семантик майдон - бу умумий ядро элементига эга, ўзаро боғлиқ бўлган семантик бирликлар системасидир. Келтирилган фикрларни бир умумий нуқтага бирлаштирсак, лексик синф ядросига барчага маълум бўлган ва умумқўлланилувчи сўзлар, периферияга эса кам қўлланилувчи ва кўпчиликка унча таниш бўлмаган сўзлар киритилиши аниқ 660 бўлади. Юқорида берилган таърифга кўра, ядро ва периферия нуқтаи назаридан қуйидагича схемалаштириш мумкин: юрт маскан диёр Ватан давлат уй мамлакат Ватан концепти тузилишида ўзаро боғлиқ бўлган бир қатор концептуал майдонлар мавжуд. Тилимиздаги мазмунан жой маъносини англатувчи мамлакат, шаҳар, қишлоқ, туғилган жой, туғилган уй кабилар мана шу майдонларга бирлашади ва умумлашган тарзда Ватан концептини шакллантиради. Бундан ташқари, концептуал майдон таркибига инсон яшайдиган ҳудуд, у ернинг табиати, урф-одатлар, миллий-маънавий қадриятлар билан боғлиқ тушунчаларни ифодаловчи лексик бирликлар ҳам киритилади. Бу мазкур ментал тузилманинг кўп қиррали эканлиги ва мураккаблигидан далолат беради ва уни суперконцепт сифатида тавсифлашга имкон беради. Масалан, ўзбек тилида “Ватан” лексик-семантик майдони ядроси Ватан лексемаси ҳисобланади. Марказ таркибига маъновий жиҳатдан яқин бўлган оила, қишлоқ, диёр, маҳалла, юрт каби сўзлар киради. Периферияда майдон ядроси билан боғланишли алоқада бўлган пахта, деҳқон, бахт, истиқлол, мустақиллик, она юрт, Самарқанд каби бир қатор лексемалар жойлашган. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати: 1. Васильев, Л.М. Теория семантических полей [Текст] / Л.М.Васильев // Вопросы языкознания. – 1971. – № 5. – С.