АНАЛИЗ ДАННЫХ О ЗЕМЛЕВЛАДЕНИИ И ЖИВОТНОВОДСТВЕ КАРАКАЛПАКОВ.

Аннотация

The analysis of ethnographic and interethnic relations in the Zarafshan oasis in the second half of the 20th century provides information about the ethnological diversity of the region. Key words: Ethnology, toponomics, ethnopolitical, ethnoeconomic, anthropological image, territorial ethnological feature. ЭТНИЧЕСКИЙ СОСТАВ ЗАРАФШАНСКОГО ОАЗИСА (2-Я ПОЛОВИНА ХХ ВЕКА) Аннотация. Aнализ этнографических и межэтнических отношений в Заравшанском оазисе во второй половине XX века дает информацию об этнологическом разнообразии региона. Ключевые слова: Этнология, топономика, этнополитика, этноэкономика, антропологический образ, территориальная этнологическая особенность. XX asrning davomida Markaziy Osiyodagi ittifoqdosh respublikalari aholisining soni, etnik tarkibi, tili va boshqa etnik xususiyatlariga doir bir necha bor statistik ma'lumotlar to‘plash ishlari amalga oshiriladi. Xususan, 1926 yilda o‘tkazilgan aholini ro‘yxatga olish paytida O‘zbekiston aholisining 74,19 % ini o‘zbeklar tashkil etishi, ayrim shaharlarda esa tojik tili nisbatan keng tarqalganligi, biroq bunday shaharlar atrofidagi qishloqlar aholisining asosiy qismi o‘zbekcha so‘zlashishlari aniqlanib, asosan, Zarafshon vohasida joylashgan bunday shaharlar Samarqand, Urgut va Buxoro shaharlari ekanligi qayd etiladi1. Tadqiqotchining fikriga koʻra, XX asrning ilk choragida Buxoro aholisining etnik tarkibi xilma-xillik kasb etib, shahar aholisining asosiy koʻpchiligini tojik tilli oʻzbeklar tashkil etgan va turli kasblar bilan shugʻullanishgan. Shuningdek, shahar aholisining sezilarli bir qismi tojiklardan iborat boʻlgan va ular ham oʻzbeklar kabi Buxoroning mahalliy aholisi sifatida vohadagi ijtimoiy- madaniy hayotda faol ishtirok etganlar. Shu bilan birga shaharning muhim bir qismini tojik tilli 1 Сухарева О.А. К истории городов Бухарского ханства. – Т.: АН УзССР, 1958. – С. 75. 5 77 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ arablar va yahudiylar tashkil etib, ijtimoiy-madaniy hayoti va xoʻjalik tarzi bu yerning oʻzbek va tojik aholisidan katta farq qilmagan. Zarafshon vohasining, xususan, ushbu vohaning yuqori qismi A.L. Xromov tomonidan maxsus oʻrganilgan boʻlib, tadqiqotchi togʻlik hududlardagi yuzlab joy nomlari (qishloq, mavze, gidronim, oronim va h.k.)ni tarixiy etimologik jihatdan tahlil qilgan.2 Zarafshonning yuqori qismini sugʻdiy toponimlar tashkil qilishini taʼkidlagan mazkur tadqiqotchiga koʻra, vohaning ushbu togʻlik hududlaridagi koʻplab joy nomlari turkiy asosda, xususan, qadimgi turkiy negizda izohlanishi diqqatga sazovordir. Tadqiqotchining fikricha, bu holat vohada qadimdan sugʻdiy va turkiy etnoslar oʻzaro qoʻshni va aralash yashaganliklarining ifodasidir3. Yuqori Zarafshonning hududi sugʻdshunos olimlar V.A. Livshits4,B.N. Bogolyubov, O.I. Smirnova5 tadqiqotlarida ham maxsus oʻrganilgan. Tadqiqotchilar asosan Mugʻ togʻi sugʻdiy hujjatlarida uchraydigan joy nomlari asosida vohaning yuqori qismi muvaffaqiyatli ravishda aniqlab, ularning tahlilini amalga oshirganlar. Oʻzbekistonning janubiy hududlari va Tojikistonda etnografik tadqiqotlar olib borgan B.X. Karmisheva6 oʻz ilmiy ishlarida Zarafshon vohasi etnik holatiga ham toʻxtalib oʻtgan. Xususan, tadqiqotchining janubiy hududlardagi oʻzbek urugʻlarini oʻrganish mobaynida ularning Zarafshon vohasi oʻzbeklari bilan qon-qarindoshlik rishtalari mavjudligini taʼkidlab oʻtgani eʼtiborga molik. Jumladan, olimaning qoʻngʻirot, qangʻli, juz kabi oʻzbek urugʻlarining bir qismi Zarafshon vohasida ham istiqomat qilishi va oʻtmishda ular orasida oʻzaro aloqalar boʻlganligi haqida keltirib oʻtgan maʼlumotlari sovet davri etnografiyasida qoʻlga kiritilgan ilmiy yutuqlardan biri edi. Sovet davrida bir qator oʻzbekistonlik tadqiqotchilar ham mintaqa, shu jumladan, Zarafshon vohasi tarixiy toponimiyasiga u yoki bu darajada toʻxtalib oʻtganlar. Xususan, manbashunos va arxeolog olim A. Muhammadjonov vohaning sugʻorilish tarixini yoritish mobaynida bu yerning etnik tarkibiga ham toʻxtalib oʻtgan boʻlib, tadqiqotchi tomonidan keltirilgan tarixiy materiallar bugungi kunda ham oʻz ilmiy ahamiyatini yoʻqotmagan7. Ayniqsa, uning “Buxoro xonligining aholi manzillari” nomli tadqiqoti bugungi kunda olib borilayotgan tadqiqotlar uchun manba vazifasini bajarmoqda8. 1960-1970-yillarda oʻzbek xalqi etnogenezi va etnik tarixi, etnik tarkibi hamda mintaqalardagi qator subetnoslar boʻyicha B. Ahmedov, K.Sh. Shoniyozov, M. Ermatov, X. Doniyorov, H. Toshev kabi olimlarning fundamental monografiya va tadqiqotlari nashr etildi. 2 Хромов А.Л. Очерки топонимии и микротопонимии Таджикистана. Вып. 1. – Д.: Ирфон, 1975. – C. 26. 3 Хромов А.Л. Очерки топонимии и микротопонимии Таджикистана. Вып. 1. – Д.: Ирфон, 1975. – C. 26. 4 Лившис В. А. Согдийская эпиграфика Средней Азии и Семиречя. – СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2008. – C. 186. 6 Кармышева Б.Х. Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана (по этнограф