Ijtimoiy normalar va ularning inson rivojlanishidagi ta’siri

Аннотация

Ijtimoiy me'yor tushunchasi, ijtimoiy me'yor turlari va uning ishlash mexanizmlari va ijtimoiy og’ish haqida bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lish. Kalit soʻzlar: Norma, norm, me’yor, og’ish, jamiyat, ko’nikma, tabiiy, ob’ektiv. Me'yorlar jamiyat tizimini qochib bo`lmaydigan o`zgarishlar sharoitida hayotga layoqatli muvozanat holatini tutib turuvchi mexanizmi hisoblanadi. Jamiyatda bir vaqtning o`zida turlicha ilmiydan tortib jinoiygacha me'yoriy submadaniyat mavjud. Umuman olganda me'yor tushunchasi yetarlicha munozarali hisoblanadi. Ijtimoiy me'yor aniq bir jamiyatda odamlar, shuningdek, ijtimoiy guruhlar va tashkilotlarning yo`l qo`yilgan yoki majburiy axloqida tarixan vujudga kelgan oraliqni mustahkamlaydi. Tabiiy-ilmiydan farqli ravishda ijtimoiy me’yor 495 rivojlanishning xolis qonunlariga muvofiq kyelishi va muvofiq kelmasligi mumkin. "Norma" so‘zi lotin tilidan kelib chiqqan va "qoida, naqsh, standart, rahbarlik printsipi" degan ma'noni anglatadi. Norma (lat. norma - qoida, namuna, standart) ob'ekt o‘z mohiyatini saqlab qoladigan, o‘zi qoladigan chegaralarni bildiradi. Normlar texnik (masalan, xavfsizlik standartlari), tabiiy (ekologik, tibbiy standartlar) va ijtimoiy bo‘lishi mumkin. Ijtimoiy norma tushunchasi - odamlarning uzoq muddatli amaliy faoliyati natijasida jamiyatda shakllangan umumiy yurish-turish qoidalari va odob-axloq qoidalari, to‘g’ri davolanishning maqbul standartlari va modellari ishlab chiqilgan. Ijtimoiy normalar inson nima qilishi kerakligini, uni qanday qilish kerakligini, oxirida nima bo‘lishi kerakligini aniqlashdir Ijtimoiy normalar bir qator turlarga ega, ularning asosiylari quyida keltirilgan: urf-odatlar va urf-odatlar - odat bo‘yicha majburiy bo‘lib qolgan va avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan xatti-harakatlar qoidalari; axloqiy me'yorlar - axloqiy va axloqsiz, yaxshi-yomon, yaxshi-yomon miqyosdagi xatti-harakatlarni baholash. Axloqiy me'yorlarga rioya qilmaslik uchun sanktsiyalar ommaviy qoralash va vijdon azobidir; odob-axloq standartlari - oldindan belgilangan vaziyatlarda rasmiy xulq-atvor qoidalari, shu jumladan aloqa standartlari, biznes protokoli va boshqalar; huquqiy normalar - unda belgilangan talablar davlat qonunlari.Huquqiy normalarga rioya qilish davlatning majburlashi bilan ta'minlanadi; diniy normalar - axloq qoidalari, muqaddas kitoblar va cherkov muassasalarida mavjud bo‘lgan amrlar; korporativ normalar - yirik tashkilotlarda o‘rnatilgan va tashkilot ustavlarida, kodekslarida, bitimlarida va tashkilotlarning mafkurasida mustahkamlangan axloq qoidalari. Ijtimoiy me'yorlar insonning xulq-atvoriga real ta'sir ko‘rsatishi uchun unga quyidagilar kerak: me'yorlarni bilish, ularga rioya qilishni xohlash, ular tomonidan belgilangan harakatlarni bajarish. Jamiyat a'zolari tomonidan barqarorlikni ta'minlash uchun ijtimoiy normalarga rioya qilish zarur. Shu munosabat bilan, ijtimoiy normalar qoidalar kabi muhimdir. transport vositalarining harakatini tashkil qilish. Agar haydovchilar asosiy qoidalarga rioya qilmasa, masalan, ular kelayotgan bo‘lak bo‘ylab harakatlanadilar yoki mast bo‘lganda orqada ketadilar, keyin yo‘llarda haydash imkonsiz yoki o‘ta xavfli bo‘ladi. Ijtimoiy normalar tizimi Texnik standartlarning zamonaviy tizimi texnologik qoidalar, xavfsizlik qoidalari, zamonaviy texnika va mashinalardan foydalanish, sanitariya va gigiena, grammatika va kasbiy faoliyatdan iborat. Bir so‘z bilan aytganda, inson qayerda harakat qilsa va qandaydir moddiy va ma'naviy manfaatlar tug’dirsa, u tegishli ma'lumotni bilishi va ijodiy qo‘llashi kerak texnik reglamentlar. Huquqiy hujjatlarni 496 tayyorlash qoidalarini, huquqiy ma'lumotlarni hisobga olish, saqlash va qidirishning zamonaviy usullarini, ritorika, mantiq, grammatika, dalillarni qidirish va tahlil qilish usullarini mukammal o‘zlashtirishi kerak bo‘lgan advokatning professional faoliyatida istisno yo‘q. Ijtimoiy me'yorlar qabul qiluvchilarni shaxsiylashtirmaslik (tegishli shaxslarga murojaat qilish), harakatlarning majburiy ijro etilishi va takrorlanishi, o‘zini tutish qoidalarini buzganlik uchun sanktsiyalar mavjudligi bilan tavsiflanadi. Ularning tartibga soluvchi ta'siri ijtimoiy munosabatlarning zarur (belgilangan) holatiga erishishga, shu bilan birga zarurat tug’ilganda ijtimoiy majburlash mexanizmidan foydalanishga qaratilgan. Ijtimoiy me'yorlar jamiyatning rivojlanish darajasi bilan belgilanadi va ularning ta'sir doirasi ijtimoiy munosabatlardir. Biror kishining to‘g’ri yoki mumkin bo‘lgan buyrug’ini belgilab, ularni odamlar jamoalari yaratadilar. Shuning uchun ijtimoiy normalar bu odamlarning xulq-atvorini va ular bir-biri bilan munosabatlarda yaratadigan tashkilotlarning faoliyatini tartibga soluvchi qoidalardir. Ijtimoiy normalar quyidagilar bilan tavsiflanadi: Odamlarning harakatlari qanday bo‘lishi kerakligini ko‘rsatadigan buyruq qoidalari; xulq-atvorning umumiy qoidalari (individual qoidalardan farqli o‘laroq); nafaqat umumiy, balki jamiyatda odamlarning xulq-atvorining majburiy qoidalari, bu uc