Talabalar o‘quv faoliyatining turlari va xususiyatlari

Аннотация

Ushbu maqolada talabalarda o‘quv faoliyati turlari va xususiyatlari,talabalarning o‘quv faoliyatidagi muaffaqiyatlari,o‘quv faoliyatiga 476 moslashish jarayonlari,talabalarda o‘quv faoliyatiga nisbatan yuzaga keladigan qiyinchiliklar yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: talaba, muaffaqiyat, diskomfort, qobiliyat, qiyinchilik, irodasizlik ijtimoiy muommo,moslasholmaslik. Talabalar o‘quv faoliyati muvaffaqqiyatining muhim sharti oliy O‘quv yurtidagi ta’lim jarayonining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish, diskomfort tuyg‘usini bartaraf qilish, mikromuhitda yuz beradigan ziddiyatlarning oldini olishdan iboratdir. Odatda quyi kurslardagi talabalar o‘quv faoliyatini mumkin qadar to‘laroq tasavvur etishga harakat qiladilar, lekin uni boshqarish to‘g‘risida yetarli ma’lumotga ega bo‘lmaydilar. Ko‘pincha ular o‘quv faoliyatini boshqarish deganda, o‘quv materiallari o‘zlashtirilishini rejalashtirish, nazorat qilish, baxolash kabilarni tushunadilar. Talabalar varaqa savollariga bergan javoblardan ma’lum bo‘lishicha, ularda o‘quv faoliyati tizimini tasavvur etishdan tashqari, uni boshqarishning ayrim imkoniyatlari yuzasidan muayyan bilimlar ham buladi. Tajribada ishtirok etgan 730 nafar sinaluvchilarning 15 foizi shaxsiy faoliyatni boshqarish deganda o‘zlashtirilayotgan o‘quv materialarini ko‘p marta takrorlash jarayonini tushunadilar, uning bosh maqsadi matnning mohiyatini aniq anglashdan iborat deb biladilar. Masalan, "Materiallarni o‘zlashtirish uchun ularni ukiyman, takrorlayman, lekin hech qachon uni o‘zlashtirish maqsadida oqilona yo‘l, usul yoki vositalarni qidirib o‘tirmayman..." Talabaning bu muloxazasi ana shu toifadagi barcha tengdoshlariga ham xosdir. Ayrim talabalar o‘z javoblarida biror xususiyatga bulgan materiallarni o‘zlashtirishning usullarini ham yozganlar. Quyi kurs javoblaridan biri: "Men avval o‘quv materialini qismlarga ajrataman, so‘ng ular o‘rtasida antikiy uyg‘unlikni vujudga keltiraman, muhim va birlamchi alomatlarni topishga harakat qilaman. Mazkur materialni oldingisi bilan solishtiraman, o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlayman". Xuddi shunga o‘hshash javoblar talabalarning to‘rtdan bir qismidan olindi. Ularning 85 foizi o‘quv faoliyatini boshqarishning ayrim tarkibiy qismlarini ifodalay olganlar. Ammo ko‘pchiligi o‘quv faoliyatini boshqarishning umumlashgan usullarini ta’riflash, anglash, faoliyatning harakatlarini qanday tartibda amalga oshirishni tasavvur qilishdan ancha yiroqdirlar. Shunga karamay, talabalarda takrorlash, reja tuzish, ma’ruza va birlamchi manbalarni konspektlashtirish bo‘yicha ma’lum tushunchalar mavjud. Biroq, bu borada ham ayrim nuqsonlar uchrab turadi. Chunonchi, talabalar rejalashtirish, konspektlashtirish, ta’limiy usullardan foydalanishga quyiladigan umumiy talablarni aniq ko‘rsatishda qiynaladilar, muammo doirasidan chetlashadilar va xokazo. Mana shu qiyinchiliklarni mohiyati va shakliga ko‘ra uch guruxga ajratish mumkin: 1. Bilishdagi qiyinchiliklar: o‘rta maktab va oliy o‘quv yurtidagi o‘quv materiallarining mazmun va ko‘lami jihatidan keskin farqlanishi; oliy o‘quv yurtida o‘qitishning turli shakl va usullari (ma’ruzalar, seminar mashg‘uloti, kollokvium, sinov, baxs, amaliy mashg‘ulot, maxsus praktikum, maxsus seminar, maxsus kurs va xokazolar) mavjudligi o‘quv matni, ma’ruza va seminar materiallarining murakkabligi, muammoligi, ilmiyligi, talabalarda mustaqil bilim olish malakalari yetishmasligi; ularning murakkab oliy ta’limga tula tayyor emasligi. 477 Ijtimoiy-psixologik qiyinchiliklar: atrof-muhit va xayot sharoitining o‘zgarishi; hayot va faoliyatning barcha jabxalarida mustaqillikka o‘tilishi: irodaviy zo‘r berish, qobiliyat, aqliy imkoniyatlar buyicha qat’iyatsizlik: masalan, sessiyalarda, o‘qishdan xaydalishdan cho‘chish, qo‘rqish, xavfsirashning paydo bulishi. Kasbiy qiyinchiliklar: oliy o‘quv yurti mutaxassisligini tanlashdan ikqilanish; oliy maktab shart-sharoitlariga moslashish jarayonini noto‘g‘ri tasavvur qilish; ta’lim olish usullari va vositalarining ko‘nikma, malaka va odatlarini egallashda orqada qolish, turli xususiyatga ega bo‘lgan mutaxassislik — ixtisoslik amaliyotidan unumli foydalana olmaslik; nazariy bilimlar bilan amaliyotning ajralib qolgani; talabalarning professiogrammadan xabarsizligi yoki professiogramma talablariga javob beradigan kasbiy fazilatlarga ega emasligi. Mana shu kiyinchiliklarning barchasi oliy maktab muhitiga moslashish bilan bog‘likdir. Tajribadan ma’lumki, oliy maktab muhitiga moslashishda talabalarning o‘ziga xos tipologik va yosh xususiyatlari, aqliy imkoniyatlari, aql-zakovati, axloqiy fazilatlari, etnik alomatlari ma’lum darajada rol o‘ynaydi. Har qanday motivlarning orqasida shaxsning ehtiyojlari yotadi. Ya’ni, maqsadli hayotda shaxsda avval u yoki bu ehtiyojlar paydo bo‘ladi va aynan ularning tabiati va zaruratiga bog‘liq tarzda hulq motivlari namoyon bo‘ladi. Misol uchun talabaning o‘quv faoliyatini olish mumkin. Bilim olish maqsadi bilim, ilm olish, qiziquvchanlik ehtiyojini paydo qiladi. Bu ehtiyoj taraqqi