ИСПОЛНИТЕЛЬСКОЕ МАСТЕРСТВО БАХШИ

Аннотация

The thesis talks about the creative work of Bakhshi, about the repertoire of Bakhshi, about how the words of the spoon from the epic fall on the melody, as well as about how the words of the spoon from the epic of the Karakalpak lyroepic dotons Yusup Akhmet and Ashyk Gharib fall on the melody. Key word: Bakshi, dutor, epic, repertoire, melody, music, song, word, epic text, artistic image. Qaraqalpaq baqsılarınıń derlik kópshiligi shayırshılıǵı basım yaǵnıy suwırıp-salma shayır degendey sózge sheber, sheshen tilli, gápke usta, yadıgeshligi menen kózge túsken, kúldirgi sózli, tayın juwap iyeleri bolıwı menen birge dóretiwshilik uqıpqa da iye bolǵan ónerpazlar bolıp tabıladı. Baqsılar dástannıń tiline, múmkinshiligine qaray kóplegen qaraqalpaq sózlerin kirgiziw menen hátte geypara qosıqlardıń túp nusqasın ózgertiw menen bir qansha qosıq qatarlarında 91 ózlerinshe kirgizgen jerleride az emes hám namalarında ózleri tańlay bilip kóplegen qosıq qatarlarına taza namalar dóretip jańalıqlar engizgen. Ol namalardıń birazı xalıq namaları. Xalıq qosıqları bolıp atalıp ketken. Buǵan mısal retinde «Yusup Axmet» dástanındaǵı «Qara kóz» qosıǵın keltiriwge boladı. Bul «Yusup Axmet» dástanı qaraqalpaq baqsılarınıń eń súyip aytatuǵın dástanlarınıń biri bolıp sanaladı, «Yusup Axmet» dástanın aytpaǵan baqsı bolmaǵan dese-de boladı. «Yusup Axmet» dástanındaǵı «Qara kóz» qosıǵındaǵı kupletlerdi kórsetiwdiń ózi dástanlardaǵı kóplegen qosıqlardıń xalıq qosıqlarına aynalıp ketkenligine dálil bola aladı. Baqsılar atqaratuǵın «Yusup Axmet» dástanı qaraqalpaqsha versiyasın (úlgisin) dóretken qaraqalpaq shayırları Berdaq hám t.b. qıssaxanlar, ásirese sózi menen sazın jetilistirgen Axımbet, Muwsa baqsı, Esjan, Qurbaniyaz, Ámet, Genjebay baqsılar eń ataqlı Qaraqalpaq baqsılarınıń eń jaqsı tvochestvolıq dóretiwshilik dástúrlerin dawamlap, «Yusup Axmet» dástanınıń qosıqların qaraqalpaq xalqınıń «Sáwdigim», «Demir donlı», «Jeti asırım», «Keńesli ton», «Gór qız», «Gelaláylim», «Keńes», «Xoshadás», «Nalısh», «Sanalı geldi», «Saltıq», «Úshtop», «Kúnxoja», «Xoja bala», «Qoshım palwan», «Kelte nalısh», «Teke nalısh», «Ne payda», «Daǵları», «Dad álińnen», «Alaqayıs», «Xoja baǵman», «Iǵbal», «Dembermes», «Sárbinaz», «Dárdińnen», «Arıwxan», «Áziyzim», «Iraniy», «Muxalles», «Jekke baslı», «Eshbay», «Kemine», «Gelgalay», «Iygelay», «Kepter muxalles», «Sharqı pálek», «Qaradáli», «Qırmızı», «Qara kóz», «Barmeken», «Nedaǵı», h.t.b. namalarına salıp aytadı. Sonday-aq «Qız Munayım» atlı qosıqtı onıń qaraqalpaqsha original teksti menen namasında Berdaqtan Húrlimanǵa, Húrlimannan Qarajan baqsıǵa ótip xalıqqa taraǵanı tastıyıqlanǵan. Qarajan baqsınıń atqarıwındaǵı «Qız Munayım» qosıǵı radionıń altın fondına magnit lentasına jazıp alınǵan hám házirgi kúnde de efirde berilip turadı. «Qara kóz» qosıǵınıń usı Qarajan variantı «Qaraqalpaq xalıq artistkası», marhum Fatima Bekpolatova tárepinen de atqarılǵanı radio tolqınında efirde beriledi, bul varianta biraz ózgeshelikke iye. Sonday-aq «Ǵárip ashıq» dástanınan «Janım molam bir zaman shul yarımnı azat qıl», «Muxalles» namasına, «Ushırdım sunqar qusımdı», «Dembermes» namasına, «Nigárım» qosıǵı, «Nigárım» namasına, «Ǵáriybimnen ayra saldıń» qosıǵı, «Sayqalı» namasına, «Dárdińnen» qosıǵı, «Dárdińnen» namasına, «Yarnıń gúli keldi ózi kelmedi» qosıǵı, «Saltıq» namasına, «Kelsin ǵáriybim» qosıǵı, «Ǵulpaq» namasına, «Náyleyin» qosıǵı, «Náyleyin» namasına, «Yarım kelgenińdi bilá bilmedim» qosıǵı, «Arıwxan» namasına, «Sabır áyle sánemjan» qosıǵı, «Kepter muxallesi» namasına, «Sen yar ketkeli» qosıǵı, «Sen yar gedáli» namasına h.t.b. qosıqlar baqsı 92 namalarına salıp aytılǵan hám kóp ǵana namalar sol qosıqtıń atı menen atalıp xalıq naması bolıp atalıp ketken. Sonday-aq Ǵáriptiń «Meniń yarım baǵ seyline keledi» qosıǵı, «Alaqayıs» namasına, «Ushtımda keldim» qosıǵı, «Muwsa sen yarı» namasına, «Aman jetker yarımdı» qosıǵı, «Terme muxallesi» namasına, taǵı da Shaxsánemniń bir qansha qosıqları «Xoja baǵman» qosıǵı, «Xoshadás», «Nalısh», «Kelte nalısh» h.t.b. namalarǵa aytıladı. Baqsı namaları óziniń originallıǵı menen sózge qonımlı, esitken qulaqqa jaǵımlılıǵı menen, ırǵaqlı, pásli-bálent, háwijli, nala hám qashırımları menen, hár qıylı ráń-báreń naǵıshlarǵa iye bolıp tıńlawshılardıń qulaq qurıshın qandırıp xalqımızdıń súyip tıńlaytuǵın nama-qosıqlarına, xalıq qosıqlarına aynalǵan. Bul baqsılar dóretken namalardı kópshilik xalıq ishinen shıqqan qosıqshılarda, jaqsı dawısqa iye qosıq aytıwshılarda yadlap aytıp júrgen. Kópshilik xalıq bul namalardıń, qosıq hám sazlardıń atların bir-birinen ayırıp bilgen, xalqımızdıń kópshiligi bul namalardı kimler dóretkeninde jaqsı bilgen. Kóplegen ataqlı baqsılar ózleriniń atqarıw sheberligi, dóretiwshilik uqıpları menen kompozitorlıq qatnas jasap namalar dóretip, olar ustazdan shákirtke ótip xalıq arasına taralıp otırǵan. Qaraqalpaq baqsılarınıń kópshiligi dóretiwshilik uqıpqa iye bolıp, olar dóretken namalar hám sazlar, ádebiyatshı, tariyxshı alımlarımızdıń miynetlerinde, maqalalarında, kitapl