Bolaning tengdoshlari bilan muloqotining o‘ziga xosligi

Аннотация

Maqolada muloqotning o‘ziga xos psixologik xususiyatlari va bolalar muloqotini va shaxsi shakllanishida tengdoshlari bilan munosabati borasida ma’lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: muloqot, go'daklik davri, ekspressiv-mimik, o'yinlar, bilimlar, o'zini o'zi tasdiqlash, o'yinchoqlar. 453 Bolalar psixologiyasi bolalarda muloqotni rivojlantirish jarayoni, bolaning kattalar va tengdoshlari bilan muloqoti uning aqliy rivojlanishiga ta'siri bilan qiziqadi. V.N. Belkina bolalik davridagi muloqotni rivojlantirishning quyidagi asosiy yo'nalishlarini belgilaydi: 1) Aloqa yo'nalishini bosqichma-bosqich o'zgartirish. Birinchi bir yarim oyda bolada kattalar bilan muloqot qilish zarurati paydo bo'ladi, lekin muloqotning tashabbuskori kattalardir, chunki u muloqot holatini yaratadi. Erta yoshda bolaning o'zi kattalar bilan aloqada tashabbus ko'rsatishni boshlaydi, uning qiziqishlari doirasi kengayadi. Keyin, o'rtada, kattaroq maktabgacha yoshda, bola o'zi uchun atrofdagi dunyoning yangi qiziqarli ob'ektini kashf etadi - uning tengdoshi, "bolalar jamiyati" rivojlanadi, bu bolalarning bir-biri bilan maxsus muloqotini nazarda tutadi. Binobarin, bolaning muloqotining yo'nalishi ikki tomon bilan tavsiflanadi: bola - kattalar va bola - bola. 2) Muloqotga bo'lgan ehtiyojning mazmuni o'zgarib bormoqda, yanada murakkablashmoqda: M.I. Lisina, ushbu ehtiyojning rivojlanishining quyidagi bosqichlarini ajratib ko'rsatish kerak: kattalarning e'tibori va xayrixohligida 0 oydan 6 oygacha; hamkorlikda ilk yoshda; bolaning ehtiyojlariga ishonchli munosabatda ilk va o'rta maktabgacha yosh; o'zaro tushunish va empatiyada katta maktabgacha yosh. 3) Muloqot motivlari: kognitiv, biznes va shaxsiy. Kognitiv bo'lganlar bolaning atrofidagi dunyoga qiziqishi bilan bog'liq bo'lib, bu bolalarning savollarida aks etadi. Ish motivlari bolaning har qanday faoliyatni amalga oshirishda kattalar yoki tengdoshlari bilan hamkorlik qilish holatiga hamroh bo'ladi. Shaxsiy o'sib borayotgan odamning kattalar va tengdoshlarining ichki dunyosiga qiziqishini, bolaning boshqa shaxsga ijtimoiy guruh vakili sifatida munosabatini tavsiflaydi. 4) Bola asta-sekin muloqot qilish usullarini o'zlashtiradi. To'g'ridan-to'g'ri muloqot jarayonida yuz ifodalari va pantomima qo'llaniladi, keyin hayotning uchinchi yilidan boshlab bola nutqni muloqot vositasi sifatida ishlata boshlaydi. Dastlab u nutq orqali asosan kattalar bilan muloqot qiladi va faqat maktabgacha yoshdagi ikkinchi yarmida nutq tengdoshlari bilan asosiy muloqot vositasiga aylanadi. Bolaning turli xil aloqa vositalarini egallashida etakchi rol kattalarga tegishli. 5) Hayotning birinchi yillaridanoq bola nafaqat boshqa odamlar bilan bevosita muloqotga, balki bilvosita muloqotga ham kiradi: kitoblar, televizor, internet. Shunday qilib, muloqot bolaning aqliy rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Muloqot jarayonida u atrofdagi dunyoning ob'ektlari, hodisalari haqida ma'lumot oladi, ularning xususiyatlari va funktsiyalari bilan tanishadi. Muloqotda bolaning bilimga qiziqishi o'zlashtiriladi. Boshqa odamlar bilan muloqot qilish unga ijtimoiy muhit, jamiyatdagi xulq-atvor normalari, o'zining kuchli va zaif tomonlari, atrofdagi dunyoga boshqa odamlarning qarashlari haqida ko'p narsalarni o'rganish imkonini beradi. Kattalar va tengdoshlar bilan muloqot qilish, bola o'z xatti-harakatlarini tartibga solish, faoliyatda o'zgarishlar qilish, boshqa odamlarning xatti-harakatlarini to'g'rilashni o'rganadi. Muloqot rivojlanadi, maktabgacha yoshdagi bolaning hissiy sohasini shakllantiradi. O'ziga xos insoniy his-tuyg'ularning butun doirasi bolaning boshqa odamlar bilan muloqot qilish sharoitida paydo bo'ladi. Maktabgacha yoshda bolaning dunyosi endi oila bilan chegaralanmaydi. Endi u uchun muhim odamlar nafaqat ona, dada yoki buvisi, balki boshqa bolalar, 454 tengdoshlardir. Va chaqalog'ingiz o'sib ulg'aygan sayin, tengdoshlari bilan aloqalar va nizolar uning uchun muhimroq bo'ladi. Deyarli har bir bolalar bog'chasi guruhida bolalarning shaxslararo munosabatlarining murakkab va ba'zan dramatik stsenariysi paydo bo'ladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar do'stlashadilar, janjallashadilar, yarashadilar, xafa bo'lishadi, hasad qilishadi, bir-biriga yordam berishadi, ba'zan esa kichik iflos nayranglar qilishadi. Bu munosabatlarning barchasi bola tomonidan keskin ravishda boshdan kechiriladi va turli xil his-tuyg'ular bilan ranglanadi. Bolalar o'rtasidagi munosabatlardagi hissiy taranglik va nizolar kattalarga qaraganda ancha yuqori. Ota-onalar va o‘qituvchilar ba’zan o‘z farzandlari boshidan kechiradigan eng boy tuyg‘u va munosabatlardan bexabar bo‘lib qoladilar, tabiiyki, ular bolalarning do‘stligiga, janjallariga, haqoratlariga unchalik ahamiyat bermaydilar. Shu bilan birga, tengdoshlar bilan birinchi munosabatlar tajribasi bolaning shaxsiyatini yanada rivojlantirish uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Bu birinchi tajriba asosan insonning o'ziga, boshqalarga, butun dunyoga bo'lgan munosabatini belgilaydi va bu har doim ham ijobiy bo'lmaydi. Makt