Aktinomitsetlar olinadigan ikkilamchi metabolitlar

Аннотация

Aktinomitsetlar, yerda yashovchi bakteriyalarning bir guruhi bo'lib, ular turli xil metabolitlarni ishlab chiqarishlari mumkin. Ikkilamchi metabolitlar, aktinomitsetlar tomonidan ishlab chiqarilgan va odatda biologik faollikga ega bo'lgan moddalardir. Ikkilamchi metabolitlar antibakterial, antifungal, antitumor, antiviral va boshqa farmakologik ta'sirlarga ega bo'lishi mumkin. Kalit soʻzlar: Aktinomitsetlar, fermentlar, pigmentlar, antibiotiklar, antibakterial, antifungal, antitumor, antiviral. Aktinomisetlar tomonidan ishlab chiqilgan ikkilamchi metabolitlar mikroblarga qarshi ta'sirlardan tashqari juda ko'p turli xil biologik xususiyatlarga ega. [5]. Jumladan, aktinomisetlar tabiiy yoki sintetik muhitda pigmentlarning har xil ishlab chiqarilishi bilan tavsiflanadi. Ushbu pigmentlar odatda ko'k, binafsha, qizil, pushti, sariq, yashil, jigarrang va qora rangga ega. Pigmentlar muhitga tarqalishi yoki mitseliyda qolishi mumkin (1-rasm). [5, 6]. Ma'lumki, aktinomitsetlar har xil turdagi antibiotiklarni ishlab chiqaradi va bundan tashqari, bu antibiotiklar ko'plab pigmentlarni o'z ichiga oladi. Masalan, melaninlar-farmakologiya va kosmetika sohasida muntazam ravishda qo'llaniladi. Streptomyces virginiae ekstrakti-oziq 400 muhitiga temir qo’shilishi pigment ishlab chiqarishning eng yuqori darajasiga yetadi. Pigment hosil qiluvchi aktinomitset Streptomyces hygroscopicus metitsillinga va bundan tashqari turli xil dori vositalariga va patogenlarga qarshi antibakterial faollikni ko'rsatdi [7]. 1. Koloniyalar tomonidan pigmentli ikkilamchi metabolitlarni ishlab chiqarish. Streptomitsetlar Aktinomisetlar auksinlar va gibberellinga o'xshash birikmalar kabi o'simlik o'sish gormonlarini ishlab chiqarish orqali o'simliklar o'sishini yaxshilash uchun ishlatilgan.[2,3]. Aktinomisetlar auksinning asosiy shakli bo'lgan indol-3-sirka kislotasini ham (IAA) hosil qiladi. Tabiiy hasharotlarga qarshi kurashda mikroorganizmlar, shu jumladan aktinomkitsetlar ham qo'llaniladi. Aktinomisetlar uy pashshalarini biologik nazorat qilishda ishlatiladigan faol insektitsid birikmalarini ishlab chiqaradi [1]. Aktinomitsetli insektitsid qo‘llanilgandan keyin pashshalar va ularning lichinkalarining o‘limi 90 foizga yetgan.[2]. Farmatsevtika, oziq-ovqat va yuvish vositalari sanoatida turli xil qo'llanilishi tufayli fermentlarning qiymati sezilarli darajada oshdi. Aktinomisetlardan ham hozirgi kunda ko'plab fermentlar olish sanoat tarmoqlarida ishlatilmoqda. Bir nechta fermentlarning qo'llanilishi jadvalda keltirilgan.1-jadval.[5,4]. Ferment nomi Aktinomitset nomi Ishlatilishi Yuvish vositalarida Proteaza S.Galbus Pishloq ishlab chiqarish Qon quyqalarini davolash Yuvish vositalari Lipaza S. griseoxromogenes Pishloq ishlab chiqarish Ksilanaza S.Rameus Qog’oz ishlab chiqarishda 401 Ovqat hazm qilishga yordamlashuvchi dori vositasi sifatida (asosan hayvonlarga) Non va non mahsulotlari ishlab S. aureofasciculus, chiqarishda Amilaza S. galileus Yuvish vositalarida To’qimachilikda S. ambofaciens, Fitatlarni hazm bo’lishiga yordam Fitaza S. lienomycini. beruvchi dori vositasi sifatida Oziq-ovqat mahsulotlarida ta'mni L-Glutaminaza S. rimosus, S. galbus yaxshilovchi vosita sifatida Doretomycetes Uy hayvonlari uchun oziq ovqat Keratinaza microsporus sifatida Bundan tashqari hozirgi kunda yurtimizda tuproqdagi aktinomitsetlarining yilning turli fasllarida miqdoriy va sifat tarkibini aniqlash bo’yicha ham ishlar olib borildi. Aktinomisetlarning mahalliy shtammlaridan sof kulturalari ajratib olingan va ularning pigmentlash qobiliyati aniqlangan. Streptomyces turkumiga kiruvchi aktinomitsetlarning sof kulturada ajratilgan va 35 ta pigment hosil qiluvchi shtammlarining morfologik xossalari o’rganilgan.[8]. Yuqoridagi fikrlardan xulosa qilib aytganda, aktinomitsetlardan ko’plab ikkilamchi metabolitlar olish mumkin. Turli tuproqlardan va turli fasllarda olingan aktinomitsetlar o’sishi va ikkilamchi metabolitlar miqdori farq qiladi. Hozirgi kunda esa ekstrimal sharoitlarga chidamli aktinomitsetlarni o’rganish biz biotexnolog va mikrobiologlarni kutmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. Sundarapandian S, Sundaram MD, Tolkappian P, Balasubramanian V (2002) Culex quinquefasciatusga qarshi mahalliy zamburug'lar va aktinomitsetlarning chivinlarni o'ldirish xususiyatlari. J Biol Control 16:89–91 2. Blumberg G.V., Lugenberg B.J. (2001) O'simliklar o'sishini rag'batlantirishning molekulyar asoslari va rizobakteriyalar tomonidan bionazorat. Curr Opin Plant Biol 4(4):343–32. 3. Percellot-Cartier F, Nussome L, Robaglia S (2003) Er osti ertaklari: o'simliklar va rizobakteriyalarning molekulyar o'zaro ta'siri. 26 (2): 189-199. 4. Kumar R, Biswas K, Soalnki V, Kumar P, Tarafdar A (2014) Aktinomisetlar: inson farovonligi uchun potentsial bioresurs: sharh. Res J Chem Environ Sci 2(3):5– 16 5. Sharma M, Dangi P, Choudhary M (2014) Aktinomisetlar: manba, identifikatsiya va ularning qo'llanilishi. Abstrakt Mikrobiologiya Appl Sci 3 (2): 801- 832 6.Tompson KJ, Fink D, Nguyen