Arpabodiyon (anisum) o‘simligini yetishtirish va uning botanik tasnifi

Аннотация

Maqolada arpabodiyonning asosiy xususiyatlari ta’siri bayon qilinadi. Arpabodiyonning kimyoviy tarkibi va ozuqaviy qiymati ko’rsatilgan, apabodiyonning turli xil farmatsevtika qo’llanilishi va uni turli kasalliklarda qo’llash samaradorligi ko’rib chiqiladi. Muayyan tibbiy sharoitlarda va kasalliklarda arpabodiyonning inson tanasiga ta’siri alohida tahlil qilinadi. Kalit soʻzlar: Arpabodiyon Vulgare, Anisum, flavonoidlar, efir moyi. Arpabodiyon (Anisum) — ziradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtlar turkumi; 2 turi bor. Oʻzbekistonda oddiy Arpabodiyon (Arpabodiyon Vulgare) ekiladi. Uning pastki barglari buyraksimon (yoki uch boʻlakli), yirik arra tishli, yuqoridagilari ipsimon boʻlakchalarga boʻlingan. Gullari mayda, oq, murakkab soyabonga toʻplangan. Arpabodiyonning mevasi tar-kibida 3,2%, baʼzan 6% gacha efir moyi va 28% gacha boshqa moylar bor. Efir moyi tarkibida 90% gacha anetol boʻladi. Mevasi va efir moyidan tayyorlangan preparatlar balgʻam koʻchiruvchi sifatida qoʻllaniladi. Arpabodiyon mevasi va efir moyi oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi. Arpabodiyon Qadimdan maʼlum boʻlgan oʻsimlikdir. Bu oʻsimlikni qadimgi Yunonistonliklar uylarida yovuz ruhlarni quvadi deb saqlash odatlari bor edi. U uyda osoyishtalik, tinchlik va qulaylikni taʼminlashga qodir deb ishonishgan.bu xususiyat unga bekorga berilmagan. U nafaqat har qanday oshpazlik idishini tuldiribgina qolmasdan uy uchun antiseptik, mikroblar, bakteriyalar va xavfli viruslani yoʻq qiladi. Arpabodiyonni iste’mol qilish ovqat hazm qilishni yaxshilaydi. Efir moylari, ayniqsa anetolning yuqori miqdori tufayli arpabodiyon bu har xil kasalliklarga qarshi kurashda keng qo‘llaniladigan o‘simlik. Antioksidant xususiyatlari. Tarkibida flavonoidlar, metionin, xlorofill, alanin va triptofan borligi tufayli arpabodiyon urug’lari katta antioksidant kuchga ega. Ya’ni, hujayralar faoliyatini 369 o‘zgartiradigan erkin radikallarning zararli ta’sirini kechiktirishi yoki oldini olishi mumkin. Arpabodiyon iste’mol qilish orqali xolesterolni kamaytiring. Bu o‘simlikning iste’moli foydali bo‘ladiyomon xolesterin yoki LDL darajasini pasaytirish. Bu ta’sir uning tarkibidagi moddalarning ko‘pligi bilan bog‘liq kaltsiy, magniy, beta-sistosterol va askorbin, linoleik va oleyk kislotasi. Qondagi xolesterin miqdorini kamaytirish orqali siz yurak tomirlari kasalligi xavfini kamaytirasiz. Arpabodiyon choyi asosiy ovqatdan yarim soat oldin bir stakan ichish tavsiya etiladi. Arpabodiyon temirga boy oziq -ovqat hisoblanadi. Arpabodiyon temirga boy bo‘lganligi sababli uni C vitaminiga boy ovqatlar bilan iste’mol qilsak temir tanamiz tomonidan osonroq so‘riladi. Shuning uchun temir tanqisligiga qarshi kurashish maqsadida arpabodiyonni sabzavotlar bilan iste’mol qilish tavsiya etiladi. Temir tanqisligi anemiyasi, bolalar va homilador ayollar orasida keng tarqalgan. Jigar va buyraklarni himoya qiladi. Uning diuretik kuchi tufayli tabiiy tozalash xususiyati mavjud. Uning kuchi detoksifikatsiya qilish bu tanadan toksinlarni olib tashlashga yordam beradi, jigar va buyraklar faoliyatini yaxshilaydi. Tadqiqot metodlari va usullari. Tadqiqotlar dala sharoitlarida oʼtkazildi. Dala tajribalari O‘zbekiston Milliy universiteti Jizzax filialining tajriba maydonida hamda laboratoriya sharoitida amalga oshirildi. Anisum o‘simligini dala maydonida yetishtirish texnologiyasi. Tuproqqa qo‘yilagan talablar: O‘rta va yengil darajada quritilgan tuproqlarda yaxshi o‘sadi.Tuproq organik moddalar bilan boyitilgan bo‘lishi kerak. Ko‘proq issiqlik va yorug‘likni talab qiladi. Yerni tayyorlash: Urug‘lar kichik bo'lgani uchun ularni iloji borishi tuproqning yuzaroq qismiga ekish lozim. Ekuv dala maydonimiz 1 m2 tashkil etadi. Qatorlar oralig‘i 15 dan 40 smgacha bo‘lishi kerak. Urug‘lar 17.03.2023 sanasida ekildi. 370 Dastlabki urug‘lar 10-15 kunda unib chiqdi. Qator oralig‘i 15-20 sm bo‘lib, urug‘lar kichik bo‘lgani uchun ularni iloji borishi tuproqning yuzaroq qismiga ekish lozim. Ekilgan urug‘lar 1-2sm chuqurlikda qilib ekildi. Yaganalashda qatordagi o‘simliklar orasi 30-40 sm qilib qoldirildi. Tadqiqot natijalari: Urug‘lar soni 1m2 joy uchun o‘rtacha 1600 tani tashkil etdi. Ammo dala tajriba maydoni tuprog‘i yetarli talablarga javob bera olmaganligi va quyosh nuri yetarlicha tushmaganligi uchun ekilgan arpabodiyon urug‘larining 58% o‘sib chiqdi. Nish hosil bo‘lishi uchun 11 kun vaqt kerak bo‘ldi. Hozirda piyoz kichik nihol hosil qilgan uzunligi 7 sm. Tuproqni yorug‘ yaxshi tushmaganligi va suv bug‘latish jarayoni sekin kechganligi sababli har 5 kunda namlab turish amalga oshirilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. O.S. Abduraimov, I.E. Mamatkulova, A.V. Mahmudov “Structure of local populations and phytocoenotic confinement of Elwendia persica in Turkestan Ridge, Uzbekistan”.BIODIVERSITAS ISSN: 1412-033X.Volume 24, Number 3, March 2023 E-ISSN: 2085-4722.Pages: 1621-1628 DOI:10.13057/biodiv/d240334 2. Mamatkulova I.E."Elwendia Boiss turkumi turlarida efir moyi va antioksidantlik faolligini o‘rganish".М