НАРОДНЫЕ ПЕСНИ И ИХ ОСОБЕННОСТИ.

Аннотация

This article highlights the unique aspects and educational importance of folk songs. Reasonable opinions and comments are given throughout the article. At the end of the article there are conclusions and suggestions. Key words: the spirit of hard work, love for the country. НАРОДНЫЕ ПЕСНИ И ИХ ОСОБЕННОСТИ. Аннотация. В данной статье освещаются уникальные аспекты и воспитательное значение народных песен. На протяжении всей статьи даются обоснованные мнения и комментарии. В конце статьи приведены выводы и предложения. Ключевые слова: дух трудолюбия, любовь к Родине. Халқ ўзининг нозик ва мураккаб туйғуларини, кечинмаларини, қўшиққа айлантирган. қўшиклар халқ томонидан ва реал ижодкорлар (шоир ва бастакорлар) томонидан яратилишига қараб икки турга ажратилади: халқ қўшиқлари ва замонавий (ёзма адабиёт намунаси бўлган) қўшиқлар.4 Халқ қўшиқларни яратиш тараққиёт чўққига кўтарилган бугунги кунда ҳам давом этаётганлиги диққатга зазовордир. Халқ қўшиқлари кўп қиррали ва сертармоқ бўлиб, ўзбек халқи томонидан меҳнат, маросим, мавсум, лирик йўналишларда уларнинг минглаб намуналари яратилган. Халқ қўшиқлрининг қуйидагича турлари мавжуд: 1. Лирик кушиклар: Бундай қўшиқларда инсонларни рухий олами, ишқий кечинмалари акс этган, улар асосан тўрт мисрали бандлардан ташкил топиб, касб, пайт, ўрин танламайди, уларни исталган вақтда исталган киши хохишига кўра баланд овоз билан ёки хиргойи қилиб айтаверган. Лирик қўшиқлар халқ қўшиқлари орасида жуда қадимийлиги, сонининг кўплиги ва бадиий савиясининг юксаклиги билан ажралиб туради. Мисол: Оҳ урарман, оҳ урарман, Оҳларим тутгай сени. Кўз ёшим дарё бўлиб, Балиқлари ютгай сени. («Галдир»)5 Лирик қўшиқларнинг дастлабги намуналари Махмуд Қошғарийнинг 1072-7074- йилларда яратилган «Девону луғати-турк» асари орқали етиб келган. 2. Меҳнат қўшиқлари. Бу турга мансуб қўшиқлар халқ шеъриятининг энг қадимий шаклларидан бўлиб, улар ибтидоий инсоннинг меҳнат фаолдияти билан бевосита алоқадорликда вужудга келган. Бундай қўшиқлар меҳнат тури жараёнида ижро этилади, 4 54 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ қўшиқлар матнида ўша меҳнат тури билан боғлиқ асбоб ускуналар ва уларга мурожат этиш мотивлари етакчилик қилади. Меҳнат қўшиқларининг ўзи қуйидаги турларга ажратилади: а) деҳқончилик билан боғлиқ қўшиқлар: қўш қўшиқлари, ўрин қўшиқлари («Тўлмадингми, Қорадарё» ва бошқалар), янчиқ қўшиқлари («Хўп хайда», «Майдагул»), ёрғичоқ (қўл тегирмони) қўшиқлари. мисол: Шохларим бор газ-газ қулоч, Устида ўйнар қалдирғоч. Хайдай десам, қорним оч, Мен қўшга қандай ярайин? («қўш қўшиги»дан) б) Чорвачилик билан боғлиқ қўшиқлар: Хўш-хўш (Говмишим), турей-турей, чуриялар. Мисол: Хўш-хўш дейман ола бош, Кўзинг ўткир қаламқош. Қаламқошинг сузилсин, Сутинг ерга сизилсин.(«Хўш-хўш»қўшиғидан) д) Хунармандчилик билан боғлиқ қўшиқлар : чарх қўшиқлари, бўзчи қўшиқлари, ўрмак қўшиқлари, (ўзбек аёлларининг гилам, шолча тўқиш билан боғлиқ меҳнат қўшиқлари), кашта қўщиқлари (каштанинг турлари :санама, илма, жамалак, йўрма). Мисол: Чарх йигириб, чарх йигириб, Шул қўлгинам толадур. Агар шуни йигирмасам, Болалар оч қоладур. («Чарх қўшиқлари»дан) 3. Мавсумий маросим қўшиқлари. Бу турга мансуб қўшиқлар биронта мавсумий маросим билан боғлиқ бўлиб, уларнинг ўзига хос жихатлари мавжуддир. Бундай қўшикларнинг асосийлари қуйидагилар: а) Суст хотин (ёмғир чқкириш қўшиғи). Суст хотин қадимги зардуштийлик (оташпарастлик) динида муқаддас саналган Тиштирийанинг халқ орасида номи ўзгариб кетган образидан иборат. Бунда баҳор ойларида ёмғир етарлича ёғмаса, қишлоқ аёллари йиғилишиб, полиз қўриқчисига ўхшаш қўғирчоққа кекса аёл кўйлагини кийдириб, қишлоқдаги барча хонадонларга киришиб, «Суст хотин» қўшиғини айтиб юрганлар. Хонадон эгалари уларни шодлик билан қарши олиб, қўғирчоқ устидан сув сепишиб, маросим иштирокчиларига хайр садақа улашишган. Маросим тугагач, йиғилган хайр садақа хисобига Суст хотинга атаб катта ис чиқарилган. Суст хотин зардуштийларда ёмғир тангриси (осмон сувлар худоси ) хисобланган. Мисол: Суст хотин, сузма хотин, Кўланкаси майдон хотин! Ёмғир ёгдир, хўл бўлсин, Ер-у жаҳон кўл бўлсин, Майсалар қулоч ёзсин, Сут-у қатиқ мўл бўлсин. («Суст хотин» қўшиғидан)6 б) Чоймомо (шамол тўхтатиш қўшиги). Бундай қўшиқларда илтижо қилинадиган Чоймомо тарихан Чуй момо, яъни «шамол момо» образидан иборат бўлиб, у 4 55 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ зардуштийларнинг шамол тангриси хисобланган. Чоймомо маросим қуйидагича ўтказилган: Икки кампир эски кийим ва чопон кийиб, юзларига қора куя суртишиб, қўлларига асо (хасса) ушлашиб олдинда «Чоймомо» қўшиғини айтиб юришган. Бўй етиб қолган бешта қиз бошларига шолча ёпиб, қапирлар ортидан эргашган ва қўшиққа жўр бўлиб юришган. 7-8 ёшлардаги бир ёки бир неча ўғил болалар хуржун осилган эшакларга минишиб, хонадонлардан хайр-садақаларни йиғиб юришган. Эшакка ўқлоқ, юмшоқ супурги ва кели сопи судратиб