Maqolada O‘zbekiston Respublikasi energetika sektorining 2019-2024 yillardagi transformatsiya jarayoni va uning korxonalarning moliyaviy natijadorligiga ta’siri tahlil qilingan

Аннотация

Maqolada O‘zbekiston Respublikasi energetika sektorining 2019-2024 yillardagi transformatsiya jarayoni va uning korxonalarning moliyaviy natijadorligiga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqot energetika sohasining monopoliyadan liberallashgan bozor tizimiga o‘tish bosqichlarini, qayta tiklanuvchi energiya manbalarining rivojlanish dinamikasini va sohaning iqtisodiy ko‘rsatkichlari o‘zgarishlarini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: energetika islohoti, qayta tiklanuvchi energiya, liberallashtirish, elektr energiyasi, moliyaviy samaradorlik, barqaror rivojlanish. O‘zbekiston Respublikasida energetika sohasini muvofiqlashtirish va boshqarish quyidagi asosiy korxonalar tomonidan amalga oshiriladi (1-rasm): O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi – yoqilg‘i-energetika majmuasida davlat siyosatini shakllantirish va amalga oshirish; “Issiqlik elektr stansiyalari” AJ, DXSH “O‘zenergosotish” AJ – asosida tashkil etilgan O‘zbekiston milliy “Hududiy elektr shartnomalar asosida boshqa korxonalar – elektr tarmoqlari” AJ – tarmoqlari” AJ –elektr elektr energiyasining issiqlik elektr yuqori kuchlanishli energiyani yakuniy eksporti va importi stansiyalari va qayta liniyalar orqali elektr iste’molchilarga operatsiyalarini amalga tiklanuvchi elektr energiyani uzatish; yetkazish; oshirish. energiya manbalarini boshqarish; 1-rasm. O‘zbekiston Respublikasida energetika sohasini muvofiqlashtiruvchi tashkilotlar Mamlakatdagi elektr stansiyalari uchta asosiy toifaga bo‘linadi va har biri o‘zining xususiy roli va moliyaviy ko‘rsatkichlariga ega. Issiqlik elektr stansiyalari respublikada elektr energiyasi ishlab chiqarishning asosiy ulushini tashkil etadi. Jami 18 ta issiqlik elektr stansiyasining o‘rnatilgan quvvati 14 806 MVt ni tashkil etadi. 26 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Gidroelektr stansiyalari 2024 yilda 2 300 MVt umumiy quvvatga ega. 2030 yilgacha bo‘lgan strategiyada gidroelektr stansiyalarining quvvatini 3 416 MVt ga oshirish rejalashtirilgan. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari jadal rivojlanmoqda. 11 ta quyosh elektr stansiyasi va 3 ta shamol elektr stansiyasining quvvati 4 060 MVt ni tashkil etgan. 2030 yilga borib bu ko‘rsatkichni kamida 40 foizga yetkazish rejalashtirilgan.[1] O‘zbekiston Respublikasida elektr energiyani ishlab chiqarish tarkibi asosan issiqlik elektr stansiyalari hissasiga to‘g‘ri keladi, ular umumiy ishlab chiqarishning taxminan 85% ni tashkil etadi. Gidroelektr stansiyalar taxminan 13% hissa qo‘shsa, qayta tiklanuvchi energiya manbalari (katta GESlardan tashqari) elektr energiyasining 2% dan kamini tashkil etadi. (2- rasm) 2% 13% 85% Иссиқлик электр станциялари Гидроэлектр станциялари Янгиланадиган энергия манбалари 2-rasm. O‘zbekiston Respublikasida elektr energiyasini ishlab chiqarilishining tuzilishi Oxirgi besh yil ichida O‘zbekiston Respublikasida elektr energiyasi ishlab chiqarilishida va iste’mol qilinishida barqaror o‘sish kuzatilmoqda. 2024-yilda ishlab chiqarish hajmi taxminan 81,5 mlrd kVt·soatni tashkil etdi, bu 2019-yildagi ko‘rsatkichdan 15% ga ko‘p. Shu bilan birga, so‘nggi yillarda iste’mol o‘sish sur’atlari ishlab chiqarish sur’atlaridan oshib ketmoqda, bu esa generatsiya quvvatlarini yanada oshirish zarurligini anglatadi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda iste’mol o‘sish sur’atlari ishlab chiqarish sur’atlaridan oshib ketmoqda. Bu esa generatsiya quvvatlarini yanada oshirish zarurligini anglatadi va energetika korxonalari uchun investitsion imkoniyatlar yaratadi. O‘zbekiston Respublikasida elektr energiyasining asosiy iste’molchilari sanoat korxonalari 39 foiz, uy-joy kommunal xo‘jaligi 24 foiz, qishloq xo‘jaligi 19 27 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference foiz hamda tijorat va boshqa sohalar 18 foizni tashkil etadi. O‘zbekiston Respublikasida elektr energiyasining asosiy iste’molchilari sanoat korxonalari (39%), uy-joy kommunal xo‘jaligi (24%), qishloq xo‘jaligi (19%) hamda tijorat va boshqa sohalar (18%) hisoblanadi (3-rasm). 18% 39% 19% 24% Саноат сектори Коммунал хўжаликлари Қишлоқ хўжалиги Тижорат ва бошқа секторлар 3-rasm. O‘zbekiston Respublikasidagi energiya iste’molining salmog‘i Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi katta salohiyatga ega. Quyosh energiyasi bo‘yicha mamlakatning texnik salohiyati yiliga 27 mlrd kVt·soat deb baholanmoqda. Yil davomida 300- 320 kun quyoshli bo‘ladi va umumiy quyosh radiatsiyasi yiliga 1 700-1 800 kVt·soat/m² ni tashkil etadi. Shamol energetikasining texnik salohiyati taxminan 520 GVt ni tashkil etadi. Ayniqsa, Navoiy, Buxoro va Qoraqalpog‘iston viloyatlarida shamol tezligi o‘rtacha 5-6 m/s ni tashkil etadi. Gidroenergetika bo‘yicha kichik GESlar salohiyati yiliga 1,8 mlrd kVt·soatga baholanadi. 2025-yil 24-mart kuni Toshkent shahri va 7 ta viloyatda maishiy chiqindilarni yoqish orqali elektr energiyasi ishlab chiqarishga oid investitsiya loyihalarin