Nizoli vaziyatlardagi xulq-atvor strategiyalarining psixologik tahlili

Аннотация

Ushbu maqolada insonlar o’rtasidagi nizoli vaziyatlarda xulq- atvor strategiyalarining psixologik tahlili guruhiy taqqoslash asosida fuqaro va harbiylar misolida muloqot qobiliyatlari kasbiy faoliyatda psixologik tayyorgarlikning muhim jihatlari yoritilgan. Kalit so‘zlar: raqobat, moslashish, murosa, vaziyatdan qochish, hamkorlik, muloqot, kasbiy tayyorgarlik. Odamlar o'rtasidagi muloqotlar muntazam ravishda amalga oshiriladi. Muloqot davomida esa o'zaro munosabatlardagi keskinlikning kuchayishiga olib keladigan nizolar mavjud bo’lib, muloqot va nizolarni boshqarishda nutq hal qiluvchi rol o'ynaydi. Bugungi dunyo global muammolar dunyosi bo'lib, ularning yechimi insoniyat taraqqiyoti yo'liga ta'sir qiladi: Iqtisodiy, siyosiy va ma'rifiy guruhlar va tashkilotlarda o'zaro tushunish va hamkorlikka asoslangan boshqaruv zamonaviy masalalardan biridir. Konstruktiv muloqot qobiliyatlari kasbiy faoliyatda psixologik tayyorgarlikning ajralmas qismidir. Ular nutq qobiliyatiga asoslanadi, bu esa shaxsning shaxsiy bilimiga, shaxsiy hissiyotiga, chuqur mafkuraviy pozitsiyasiga munosabatini 323 aks ettiradi. Ta'lim boshqaruvi nutqda namoyon bo'ladigan va konstruktiv muloqot yoki ziddiyatli muloqotga yo'l beradigan shaxslarning ichki dunyosini hisobga olishi kerak. Shu sababli, bugungi kunda menejmentning eng dolzarb muammosi - bu individual ijtimoiylashish jarayonida nutq qobiliyatini shakllantirishga qanday yordam berishdir. Asosiy e'tibor barkamol rivojlanishga, o'zaro tushunish orqali munosabatlarni o'rnatish qobiliyatiga, muloqotga bag'ishlangan ilmiy tadqiqotlar orasida muhim va munosib o'rin egallaydi. "Mojarolarga qarshilik" - ziddiyatli vaziyatlarda barqarorlikning o'ziga xos ko'rinishi.Kennet Tomas nizolarni boshqarishning ikki o'lchovli modelini taklif qildi, bunda boshqa odamlarning manfaatlariga e'tibor beradigan odamning xatti-harakati, ikkinchisi esa o'z maqsadlariga e'tibor bermaslik va himoya qilish uchun harakatlarni amalga oshirishga asoslangan xatti-harakatlarni aks ettiradi. Biz tadqiqotimizda konfliktli xatti-harakatlar strategiyasini tanlashda diagnostika vositasi sifatida K.Tomasning “Nizoli vaziyatlardagi xulq-atvor strategiyalarini aniqlash” dan foydalandik. Xulq-atvorning quyidagi strategiyalari o'rganildi: 1) "raqobat" o'z manfaatlarini boshqalarning zarariga qondirish istagi sifatida; 2) "moslashish" raqobatdan farqli o'laroq, boshqalar uchun o'z manfaatlarini qurbon qilish; 3) “murosa”; 4) “Vaziyatdan qochish” hamkorlik qilish istagi yo'qligi va o'z maqsadlariga erishish tendensiyasi bilan tavsiflangan; 5) ishtirokchilar ikkala qismning manfaatlarini to'liq qondiradigan muqobil vaziyatga kelganda "hamkorlik"dan foydalanadilar. Konfliktli xatti-harakatlar strategiyasini o'rganishda K.Tomas konfliktlarga nisbatan an'anaviy munosabatlarni o'zgartirishga e'tibor qaratdi. Ularni o‘rganishning dastlabki bosqichlarida “nizolarni hal qilish” atamasi keng qo‘llanilganiga ishora qilib, bugungi kundagi ziddiyatlarni boshqarish mumkin va bo‘lishi kerakligini ta’kidladi. Shunga ko'ra, K.Tomas konfliktlarni o'rganishning quyidagi jihatlariga e'tibor qaratishni zarur deb biladi. Tomasning fikricha, agar mojarodan qochib qutulsa, raqobat, moslashish yoki murosaga kelish kabi xulq-atvorga ega bo'lgan tomonlarning hech biri muvaffaqiyat qozona olmaydi, chunki ishtirokchilardan biri g'olib, ikkinchisi mag'lub bo'ladi yoki ikkala tomon ham murosaga kelganidan keyin yutqazadi. Faqat hamkorlikda ikkala qism ham g'alaba qozonadi. Tadqiqot uchun biz sinaluvchilarni harbiy va fuqaro guruhlarini tanlab oldik. 1-jadval Tavsiflovchi statistika Minimal Maksimal O’rtacha Standart Assimet Ko’rsatkichlar N Eksess qiymat qiymat qiymat og’ish riya Hamkorlik 50 3,00 10,00 6,9800 1,70820 -,377 ,361 Raqobat 50 1,00 9,00 4,1600 2,29783 ,353 -1,181 Kelishuv 50 3,00 11,00 6,6200 1,93665 ,109 -,846 vaziyat_qoch 50 2,00 11,00 4,8800 2,07650 ,751 ,616 Moslashuv 50 3,00 10,00 7,4000 1,89521 -,776 ,010 324 O’tkazilgan tadqiqotda 50 ta sinaluvchi ishtirok etdi. Sinaluvchilarimizdan o’tkazilgan K.Tomasning “Nizoli vaziyatlardagi xulq-atvor strategiyalarini aniqlash” metodikasi tahlili bo’yicha hamkorlik shkalasida minimal 3, maksimal 10, o’rtacha 6,98, standart og’ish 1.70 , assimetriya -377, ektsess 3.61. Raqobat minimal 1, maksimal 416, o’rtacha 4.16, standart og’ish 2.29 , assimetriya -353, ektsess-1.181; Kelishuv minimal 3, maksimal 11, o’rtacha 6,62, standart og’ish 1.93 , assimetriya 109, ektsess -846; Vaziyatdan qochish minimal 2, maksimal 11, o’rtacha 488, standart og’ish 207 , assimetriya 751, ektsess 616; Moslashuv minimal 3, maksimal 10, o’rtacha 7.40, standart og’ish 1.89 , assimetriya -776, ektsess 010 deya natijalar qayd etildi. Tadqiqotda qo’llanilgan metodikalarning guruh bo’yicha farq ko’rsatkichi tahlili (N=50) 2-jadval O’rtacha Standart Student Ishonch Shkalalar Guruh N qiymat og’ish -t darajasi Raqobat Fuqaro 25 6,4400 1,91659 ,024* Harbiy 25 7,5200 1,29486 -2,335 Hamkorlik Fuqaro 25 4,9600 2,44063 ,012* Harbiy 25 3,36