Патоген микобактерияларнинг эпидемиологик ва эпизоотологик муаммолари

Аннотация

Мақолада туберкулёз микобактериялари штаммларининг қишлоқ хўжалик ҳайвонлари, паррандалар ҳамда одамлар организмида патогенлигининг таҳлилий шарҳи натижалари баён қилинган. Турли хил худудларда ички аъзолар ва тўқималарда касаллик қўзғатувчисининг патологик ўчоқлар ҳосил қилиш хусусияти, юқумлилик даражаси ҳақида тушунчалар берилган. Калит сўзлар: Микобактерия, туберкулёз, штамм, бактериология, M.tuberculosis, M.bovis, M.avium, профилактика, препарат, резистентлик, сезувчанлик. Summary. In article results of the anologous review about migration virulent strains of mycobacteria a tuberculosis of the organisms of agricultural animals and bird, and also the person are resulted. The explanation about a degree of susceptibility infection and ability to organize ofthe pathological heorth in various bodies and fabrics of the different regions in the countries CIS is given. (independent Ripublic). Key words: Micobacterium, tuberculosis, strain, bacteriological, M.tuberculosis, M.bovis, M.avium, prophylaxis, drug, resistant, sensivity. Туберкулёз қўзғатувчисининг маълум бир турдаги ҳайвон организмига эволюция давомида мослашишига қарамасдан, улар қишлоқ хўжалик, уй ва ёввойи ҳайвонлар ҳамда паррандаларга ва ҳатто инсон организмига миграция қилади. Шунинг учун туберкулёзни антропозооноз касалликлар қаторига киритилганлиги тиббиёт ва ветеринария мутахассисларининг диагностика, олдини олиш ва қарши кураш тадбирларини ўзаро бирдамликда ўтказишларини тақозо этади. Туберкулёзнинг барча юқумли касалликларга хос бўлган хусусиятлари билан бир қаторда алоҳида табиатига эга бўлган бир қанча хусусиятлари ҳам мавжуд. Касалликнинг тарқалиши, инфекция келтириб чиқарадиган касалликнинг сурункали кечиши, организмнинг касалликка нисбатан миқдорий ва сифатий тафовутда жуда кенг даврада бўлиши жумласидандир. Инфекциянинг жамият ижтимоий тузилишига, аҳолининг иқтисодий,яшаш ва маданий шарт-шароитларига узвий боғлиқлиги унинг энг муҳим хусусияти ҳисобланади. Шу боис туберкулёз қадимдан бир вақтнинг ўзида юқумли ва ижтимоий-иқтисодий касаллик саналади. Қорамол турининг одамлар организмидан ажратилиш даражаси кўп жиҳатдан қорамоллар ва бошқа турдаги қишлоқ хўжалик ҳайвонларининг туберкулёз бўйича эпизоотик вазиятига боғлиқ. Касал мол билан узоқ вақт контакда бўлган чорвадорлар организмида 2,4% туберкулёзнинг урогенитал шакли кузатилган [1]. Республикамизда бовис тур қўзғатувчиси 11,6% одамлар организмидан ажратилган [6]. М.бовис тури билан касалланган гўштхур ҳайвонлар ҳам одамлар учун инфекция манбаи бўлиб хизмат қилиши мумкин. Дайди итларнинг туберкулёз билан зарарланиши 3,8% ни ташкил 333 қилади [2]. Соғлом оилаларда итлар туберкулёз билан 3,7%, мушуклар эса 5,2% касалланиши аниқланган. Туберкулёз билан касалланган оилаларда эса бу кўрсатгич 3 баробар юқори бўлиши мумкин. Туберкулёз микобактерияси парранда (М.avium) турининг қорамолларга, чўчқаларга ва бошқа турдаги қишлоқ хўжалик ҳайвонларига миграцияси одамлар учун хавфли инфекция ўчоқлари ҳосил қилади. Парранда туберкулёзининг одамларга юқиши ҳам эҳтимолдан холи эмас. Қорамолчилик ёки бошқа турдаги қишлоқ хўжалик ҳайвонлари фермаларига туберкулёзнинг бу тури ёввойи қушлар орқали кириб келиши мумкин. Кўплаб ёввойи синаптроп қушлар туберкулёз микобактериялари билан зарарланган. Тадқиқотларнинг кўрсатишича, ола қарғалар, организмидан 8%, загизгонлардан – 4,8%, балиқчи қушлардан 9,3%, каптарлардан 3,8%, қирғовуллардан 23%, қора қарғалардан 34,4% микобактерияларнинг парранда тури ажратилган [5]. Сутчилик, чўчқачилик фермаларида, паррандачилик фабрикаларида одамларни микобактерияларнинг парранда тури билан зарарланиш эҳтимоли ҳам юқори даражада бўлади. Парранда фабрикасида ишлайдиган хизматчиларни аллергик текширилганда 11,2- 17,3% одамларда авиум сенситинига ижобий реакция аниқланган. Туберкулёз диспансерида касалликнинг фибриноз-каверноз, гематоген-диссеминацияланган ва тизза туберкулёзи билан оғриган 3 бемор организмидан авиум қўзғатувчиси ажратилган. Бу одамлар маълум бир давр орасида парранда фабрикасида ишлаган экан. Одамларга парранда тури қўзғатувчиси касалланган товуқ тухуми орқали юқиши тўғрисида ҳам кўплаб маълумотлар мавжуд. Кузатишларга кўра қарамоғида товуқчилик билан шуғулланган бир оилада товуқлар ўла бошлаган. Текширишларда паррандаларнинг авиум турининг ўткир септик шакли аниқланган. Ушбу товуқ тухумини истеъмол қилган уй эгалари ва бошқа одамлар касаллик қўзғатувчиси билан зарарланган [1]. Суяк-бўғин туберкулёзи билан оғриган беморлардан ажратилган микобактериялар типизация қилинганда 19,7% ҳолатда туберкулёзнинг қорамол (бовис) тури, ва 3,2% - парранда тури (авиум) ва 77,1% - да одамларда касаллик чақирувчи тур аниқланган. Қорамол ва парранда тури қўзғатувчилари оқибатида ҳосил бўлган суяклар туберкулёзида уйғунлашган жароҳатлар етказилади, скелет тизимида тарқалган деструктив ўзгаришлар сурункали жараёнида кечади ва касаллик давомида интоксикациялар пайдо бўлиб туради [3]. Парранда тури келтириб чиқарган суяк-туберкулёзи узоқ муддатли септик жараён шаклида давом этиб,