Аtriplex canescens ўсимлиги ниҳолларини етиштириш технологияси

Аннотация

Мақолада АҚШ нинг Невада штатидан Ўзбекистоннинг шувоқ- эфемерли Қарнабчўли шароитига иқлимлаштирилаётган Atriplex canescens ўсимлиги ниҳолларини етиштириш тажрибаси натижалари баён қилинган. Калит сўзлар: чўл яйловлари, деградация, ҳосилдорлик, уруғлар,униб чиқиш, ниҳол етиштириш,ўсиши, ривожланиши. Annotation. The article describes the results of growing seedlings of Atriplex canescens acclimatized from the state of Nevada, USA, to the wormwood-ephemeral Karnabcholi conditions of Uzbekistan. Key words: desert pastures, degradation, productivity, seeds, sprouting, growth, development. Кириш. Ўзбекистон чўл ва ярим чўл яйловлари ўсимлик қоплами ҳозирги кунда турли даражаларда инқирозга учраб, ҳосилдорлиги ва яйлов озуқаси сифати сезиларли пасайган [4]. Яйловларнинг ушбу ҳолати мамлакатимиз озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашда муҳим соҳа бўлган яйлов чорвачилигини барқарор ривожлантириш талабларига жавоб бермай келмоқда. Шундай экан, яйловларни фитомелиорациялаш орқали ҳосилдорлигини ошириш муҳим иқтисодий ва экологик аҳамиятларга эга. Яйловларни фитомелиорациялашда чўлнинг стресс омилларига (тупроқ ва ҳаво қурғоқчилиги, юқори қуѐш инсоляцияси, физик буғланишнинг ўта кучлилиги, субстратнинг шўрланиши, тупроқнинг озуқа элементларига ўта камбағаллиги, антропоген омиллар ва ҳ.к.) чидамли озуқабоп ўсимлик турларини табиатдан ва иқлими ўхшаш хориж мамлакатларидан Ўзбекистоннинг қурғоқчил минтақаларига иқлимлаштириш, уларни маҳаллий шароитларда етиштиришнинг самарали агротехник тадбирларини ишлаб чиқишни ва бирламчи уруғчилигини ташкил қилишни тақозо этади. Ҳозирги кунда Дунѐнинг қурғоқчил минтақаларида жойлашган кўпчилик мамлакатларида шўрадошлар –Chenopodiaceae оиласига кирувчи кўп йиллик олабуталар- Atriplex sp.туркумига мансуб турлардан яйловларни фитомелиорациялаш тадбирларини амалга оширишда кенг фойдаланилмоқда [7]. Ушбу туркумга мансуб истиқболли турлардан бири - Atriplex canescens ўсимлигидир. Ушбу ўсимлик уруғлари АҚШ нинг Невада штати чўлларида тарқалган ѐввойи популяцияси ўсимликларидан териб олиб келинган. Тадқиқотлар мақсади. Тадқиқотлардан кўзланган мақсад- Atriplex canescens ўсимлигининг шкувоқ – эфемерли Қарнабчўл шароитидаги ўсиши, ривожланиши, озуқабоплик хусусиятларини ўрганиш ва кўпайтириш усулларини ишлаб чиқишдан иборат. Тадқиқот услублари. Тадқиқотларда ўсимликлар интродукциясида ва селекциясида, биостатистикада умум қабул қилинган услублардан [1;2;3] фойдаланилди. Тадқиқот натижалари. Ўзбекистон чўллари шароитида хориж мамлакатлар флораси намояндаларини синаш ишлари биринчи бор амалга оширилаѐтган эмас. Сурия давлатидан олиб келинган кўп йиллик олабуталарнинг Atriplex undulata тури Қарнабчўл шароитида синалиб, бу турнинг маҳаллий иқлим шароитларида ўсишга ва юқори фитомасса ва уруғ ҳосилини тўплаш хусусиятига эга эканлиги аниқланган ва ҳатто унинг маҳаллий “Ягона” нави ҳам яратилган [5;6]. Ўсимликлар интродукциясида бошқа экологик муҳитга иқлимлаштирилаѐтган ўсимликларни дастлаб ўсимликлар учун қулай 179 бўлган шароитларда уларнинг ниҳолларини етиштириш усули кенг қўлланилади. Шу боис, биз олиб бораѐтган тадқиқотларда ҳам Atriplex canescens ўсимлигининг ниҳолларини етиштириш тажрибалари амалга оширилди. Ниҳол етиштиришда уруғлар пластик идишларга экилиб, ташқи муҳитда амалга оширилди. Ниҳолларни парваришлаш жараѐнида пластик идишлардаги тупроқнинг меъѐридаги намлик даражаси сақлаб турилди, яъни талабга қараб идишларга сув қуйилиб турилди. Ушбу тадбир уруғларнинг хатосиз униб чиқишини таъминлади. Пластик идишларга уруғ экиш ишлари февраль, апрель ва май ойларида амалга оширилди. Вегетация давомида турли муддатларда экилган вариантлардаги ўсимликларнинг ўсиш ва ривожланиш кўрсаткичлари ўрганилди. Тажрибадан олинган натижалар 1-жадвалда келтирилган. 1-жадвал Турли муддатларда экилган Atriplex canescens ўсимлиги ниҳолларининг ривожланиш кўрсаткичлари Уруғ экиш Бўйига ўсиши, Новдалари сони, Бўғин оралиқлари муддатлари см дона сони, дона Февраль 89,8±5,0 67,7±1,2 56,6±5,7 Апрель 83,6±5,3 58,9±4,8 53,6±3,6 Май 58,4±3,1 43,4±2,8 40,3±2,6 Жадвал маълумотларидан кўриниб турганидек, Atriplex canescens ўсимлиги кўчатларини етиштиришда уруғларни пластик идишларга февраль ойида экиш орқали кўчатларнинг бақувват бўлиб ривожланишини таъминлайди. Бу муддатда экилган уруғлардан униб чиққан майсалар сентябрь ойига келиб бўйининг ўсиши 89,8 см га, ѐн новдаларининг сони ўртача 67,7 донани, асосий новдаларидаги бўғинлар сони 56,6 донага етганлиги аниқланди. Кўчат етиштиришда уруғларни апрель ва май ойларида ҳам экиш мумкин. Бунда кўчатларнинг ривожланиш кўрсаткичлари бироз паст бўлсада, ўсимликни жадал кўпайтириш имконини беради. Етиштирилган кўчатлар иккинчи йили февраль ойида доимий ўстириш майдонларига экилиши мумкин. Хулосалар. 1. Atriplex canescens ўсимлигини кўчат орқали кўпайтириш мақсадга мувофиқ самара беради; 2. Кўчатларнинг баққуват бўлиб ривожланишини таъминлаш учун уруғларни февраль ойида экиш ва униб чиққан майсаларни вегетация давомида сув билан меъѐрида таъминлаш мақсадга мувофиқ. 3. Етиштирилга