Орол денгизи қуриган тубида яйловлар барпо қилиш

Аннотация

Мақолада орол денгизининг қуриган туби шароитида чўл озуқабоп ўсимликларини ўcтириш ҳақида маълумотлар берилган. Solsola paletziana, Holoxylon apheyllum, Halothamnus subaphyllus каби юқори ҳосилдор яйловларни яратиш мақсадида етиштириш истиқболлари ҳақида хулоса қилинди. Калит сўзлар: Solsola paletziana, Holoxylon apheyllum, Halothamnus subaphyllus, бўйига ўсиш, ривожланиш, яшавчанлик, илдиз тизими, шўрланиш, тупроғнинг агрокимѐвий таркиби. Summary. The article provides information on the nutrition of desert fodder plants in the dry bottom of the Aral Sea. Solsola paletziana, Holoxylon apheyllum, Halothamnus subaphyllus etk, were concluded about the prospects of cultivation in order to create high-yield pastures. Keywords: Solsola paletziana, Holoxylon apheyllum, Halothamnus subaphyllus, growth in height, development, viability, root system, salinity, agrochemical composition of the soil. Кириш. Орол денгизининг қуриши нафақат Ўзбекистон республикаси, балким бутун Марказий Осиѐ мамлакатларида табиий мувозанатнинг бузилишига ва улкан экологик муаммоларнинг юзага келишига олиб келди. Майдони қариб 6 млн.гектарни эгаллаган, ҳозирги кунда “Оролқум” номи билан юритилаѐтган регион ўсимликлар дунѐси билан деярли қопланмаган, тупроқнинг юза қатламининг қуриши оқибатида шўрланган қум ва чанг тўзонларининг манбаи бўлиб, юзлаб километр масофаларга тузнинг тарқалиши, экологик муҳитнинг ѐмонлашуви, қишлоқ хўжалик тизими ва аҳолининг саломатлигига сезиларли даражада зарар келтирмоқда. Муаммонинг улкан зарарини ва экологик танг вазиятни юмшатишнинг муҳим чора-тадбирларидан бири – ѐлонғочлашган Орол денгизи тубини ўсимликлар дунѐси билан қоплашдир. Шу боис, юзага келган экологик муаммони юмшатиш борасида Ўзбекистон республикаси Президенти ва Ҳукумати томонидан улкан ва долзарб вазифаларни амалга ошириш ишлари олиб борилмоқда. Жумладан, Ўзбекистоннинг барча ўрмон хўжаликлари томонидан Оролнинг қуриган туби ерларига саксовул, юлғун сингари чўлнинг стресс омилларига бардошли бута ўсимлик турлари кўчатларини экиш ишлари миллионлаб гектар ерларда амалга оширилмоқда. Бу ишлар ҳозирги кунга келиб ўз самарасини бера бошлади. Аммо, келгусида бундай ерлардан қишлоқ хўжалигида фойдаланиш муаммоси ҳам Ўзбекистон республикаси учун муҳим социал ва иқтисодий аҳамиятга эга. Бунда регионда яйлов чорвачилигини ривожлантириш иқтисодий жиҳатдан асосланган муҳим тармоқ бўлиб хизмат қилиши мумкин. Шу боис, Орол денгизининг қуриган туби ерларини ўсимликлар дунѐси билан қоплашда чўл озуқабоп ўсимлик турларидан кенг фойдаланиш ва юқори ҳосилли яйловлар яратиш ўта муҳимдир. Шу муносабат билан республика Ҳукумати томонидан мазкур муаммони ҳал қилишга йўналтирилган илмий- 171 тадқиқот ишларини қўллаб қувватлаш ва молиялаштириш мақсадида махсус фонднинг ажратилиши грантлар танловининг эълон қилиниши ҳамда ѐш олимларга яратилган кенг имкониятлар яратилганлиги ушбу йўналишдаги тадқиқот ишларининг ривожланишига олиб келди. Тадқиқот услублари. Тадқиқотлар Орол денгизи қуриган туби 14-км масофада шимол йўналишидаги ҳудудда олиб борилмоқда. Тадқиқотлар манбаи бўлиб қора саксовулнинг “Нортуя”, чўғоннинг “Жайхун”, Палецкий черкезининг “Барака”, терескеннинг “Тўлқин”, изеннинг “Отавный”, маккасупургининг “Малика”, Нитенс олабутасининг “Одил” ва кўп йиллик олабутанинг “Ягона” навлари уруғлари ва шўр ажириқнинг Қизилқум популяцияси кўчатлари хизмат қилмоқди. Тадқиқотларни олиб боришда “Чўл озуқабоп ўсимликлари интродукцияси ва селекцияси бўйича услубий тавсиялар” идан [4], олинган маълумотларга биостатистик ишлов бериш Б.А.Доспехов [2] услубларидан фойдаланилди. Тажриба даласи тупроқларининг агрокимѐвий хусусиятлари “SAG AGRO” маъсулияти чекланган жамиятининг тупроқ таҳлили лабораториясида ўрганилди. Тадқиқот натижалари. Демак, 2022 вегетация йилида тупроқнинг юза қатламидаги намлик миқдори анча паст бўлиб, ўсимликларнинг интенсив ривожланиш даврида Ёз мавсумининг бошланишида тупроқ таркибидаги намлик миқдори юза қатламда (0- 20 см) - 1,9%, 20-40 см чуқурликдаги қатламда 2,6%, 40-60 см чуқурликдаги қатламда - 4,2%, 60-80 см чуқурликдаги қатламда -10,4% ва 80-120 см чуқурликда эса - 17-18,4 фоизгача бўлганлиги аниқланди (1-жадвал). 1-жадвал Тажриба даласи тупроқларининг намлик динамикаси, % Тупроқ Аниқлаш муддатлари қатлами,см 18. 02 23.04 3.06 0-20 2,8±0,36 4,1±0,17 1,9±0,4 20-40 5,6±0,36 3,8±0,05 2,6±0,2 40-60 5,5±0,18 4,2±0,6 4,2±0,4 60-80 12,5±0,38 6,7±0,7 10,4±0,75 80-100 15,4±1,6 6,3±0,04 17,0±0,86 100120 15,1±1,8 5,7±0,4 18,4±0,5 Ўсимликларнинг ривожланиш ва яшовчанлик кўрсаткичлари. 2022 йилнинг 18 февралида экилган чўл олзуқабоп ўсимликларининг 10 та экилган навларидан 9 тасида апрель ойининг иккинчи ўн кунлигида майсалар униб чиққанлиги аниқланди. Уруғларнинг ѐппасига униб чиқиши апрель ойининг учинчи ўн кунлигида саксовулнинг “Нортуя”, черкезнинг “Барака”, чўғоннинг “Жайхун” навларида кузатилди. Олабутанинг “Одил” ва макка супургининг “Малика” навлари уруғлари асосан май ойида ѐппасига униб чиқди. Изенниг “Отавний”, терескеннинг “Тўлқин”, олабутанинг “